Khu vực châu Á - châu Phi là thị trường quan trọng với hoạt động xuất nhập khẩu của Việt Nam, đóng góp tới 49% kim ngạch xuất nhập khẩu của cả nước. Tuy nhiên, đây cũng là khu vực có tỷ trọng nhập siêu lớn của cả nước.

Đơn cử chỉ riêng thị trường Trung Quốc, trong 11 tháng đầu năm, ta đã nhập 130 tỷ USD kim ngạch hàng hóa, chiếm gần 37,7% tổng kim ngạch nhập khẩu cả nước và tăng tới gần 30% so với cùng kỳ năm trước.

Nhập khẩu từ thị trường khác cũng gia tăng như Hàn Quốc 51,1 tỷ USD, tăng 6,8%,  khu vực thị trường ASEAN đạt 42,2 tỷ USD, tăng 13,4%... 

Các chuyên gia cho rằng nhập siêu trở lại trong vài tháng gần đây là không đáng lo ngại. Cùng với sự phục hồi của sản xuất và xuất khẩu trong 11 tháng đầu năm, cơ cấu hàng hóa nhập khẩu cũng có sự chuyển biến khi chiếm 89% tổng kim ngạch hàng hóa nhập khẩu là nhóm hàng cần nhập khẩu (trong đó bao gồm máy móc, thiết bị, dụng cụ phụ tùng và nguyên phụ liệu phục vụ sản xuất trong nước).

“Chúng ta đang nhập nguồn nguyên phụ liệu để phục vụ cho hoạt động sản xuất kinh doanh trong nước nên không đáng lo ngại”, ông Bùi Huy Sơn - Vụ trưởng Vụ Kế hoạch Tài chính (Bộ Công thương), nhận định. 

Lý giải thêm, ông Trịnh Minh Anh - Chánh Văn phòng Ban Chỉ đạo liên ngành hội nhập quốc tế về kinh tế, cho biết trong thời gian qua chúng ta đã ký được nhiều FTA, đặc biệt là với khu vực châu Á và châu Phi, chiếm tới 82% tổng số FTA đã ký.

Tuy nhiên, điều đáng chú ý là trong số các quốc gia có thặng dư và nhập siêu lớn đối với Việt Nam, cả Trung Quốc và Hàn Quốc đều nằm trong khu vực này. Năm ngoái, Trung Quốc có nhập siêu vào Việt Nam lên tới 49 tỷ USD, Hàn Quốc là 28 tỷ USD. 

Vị này cũng đồng tình rằng nhập siêu không phải là vấn đề quan trọng nhất, vì nền kinh tế của chúng ta hiện tại chủ yếu là gia công và lắp ráp. Tuy nhiên, cần lưu ý đến nguồn nguyên liệu nhập khẩu để sản xuất và xuất khẩu. Ví dụ một số ngành như đồ gỗ và dệt may có tỷ lệ nhập khẩu nguyên liệu rất cao, chiếm tới 80% đối với đồ gỗ và 85% đối với hàng dệt may.

Trong Hiệp định EVFTA hay các quy định truy xuất nguồn gốc mới, châu Âu sẽ tăng cường kiểm soát hàng hóa ngay từ nguồn nguyên vật liệu. Ví dụ hàng hóa phải được hình thành một cách tự nhiên trong lãnh thổ Việt Nam hoặc các nước thành viên EU. Nếu phải trải qua giai đoạn gia công hoặc chế biến đầy đủ, EU cho phép tỷ lệ nhất định không có xuất xứ, hoặc cho phép cộng gộp nguyên liệu từ EU và Việt Nam hay mở rộng nguyên liệu từ Hàn Quốc, ASEAN với một số sản phẩm.

Do đó, chuyên gia cho rằng Việt Nam cần hướng tới tự chủ nguồn nguyên vật liệu trong nước. Nếu phải nhập khẩu, cần đa dạng hóa thị trường nhập khẩu, trong đó hướng tới thị trường mà hiệp định cho phép. Bên canh đó, việc đa dạng hóa thị trường nhập khẩu cũng giúp Việt Nam giảm thiểu rủi ro khi chuỗi cung ứng nguyên vật liệu toàn cầu bị đứt gãy do những yếu tố bất thường. 

Ngoài ra, Việt Nam hiện đang xuất siêu sang Hoa Kỳ với thặng dư thương mại lên tới 111 tỷ USD trong 11 tháng đầu năm. Trong khi Hoa Kỳ luôn muốn cân bằng thương mại với các nước đối tác, việc Việt Nam liên tục xuất siêu sang Hoa Kỳ là một lo ngại khi nước này có thể sẽ tăng cường sử dụng công cụ thuế đối với các hàng hóa nhập khẩu của ta.

“Một trong những giải pháp mà tôi đã đề xuất trước đây là tăng cường nhập khẩu các sản phẩm có giá trị cao, ví dụ như máy bay từ Mỹ, điều này sẽ giúp giảm thâm hụt thương mại và thúc đẩy xuất khẩu sang các thị trường lớn”, ông Minh Anh đề xuất.

Ông Vũ Bá Phú – Cục trưởng Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương), cho biết thời gian tới, Bộ sẽ thực hiện đồng bộ giải pháp đẩy mạnh xuất nhập khẩu, đa dạng hoá thị trường. Bên cạnh việc duy trì phát triển các thị trường truyền thống, các mặt hàng truyền thống, sẽ tăng cường phát triển các thị trường gần, các mặt hàng tiềm năng mới. Chú trọng hỗ trợ các địa phương, doanh nghiệp chuyển đổi sang xuất khẩu chính ngạch gắn với xây dựng thương hiệu, phát triển bền vững.