Trong một bản tin về kinh tế được đăng tải trên trang chủ của một tờ báo lớn, cái tên “Vietnam” xuất hiện một cách hiển nhiên. Trong một bài nghiên cứu được công bố trên tạp chí quốc tế, dù tác giả là người Việt, hai chữ “Viet Nam” cũng bị viết liền không khoảng cách. Trên mạng xã hội, từ các tài khoản cá nhân đến những fanpage triệu người theo dõi, “Vietnam” đã trở thành một định danh mặc định. Sự lặp lại liên tục khiến nhiều người không còn nhận ra rằng đó là cách viết sai quy chuẩn.

Một nghịch lý đáng suy ngẫm đang diễn ra: Người Việt Nam luôn tự hào về hai tiếng “Việt Nam”, coi đó là biểu tượng thiêng liêng của dân tộc, nhưng khi chuyển ngữ sang tiếng Anh, một ngôn ngữ phổ biến toàn cầu, lại chấp nhận dùng một phiên bản không chính thức, xuất phát từ thói quen của phương Tây. Sự thuận tiện đang dần lấn át sự chuẩn mực, và điều đó không thể tiếp diễn.

Nguyên nhân nào?

Thông tư số 03/2009/TT-BNG quy định rõ trong Phụ lục: Tên đầy đủ của quốc gia là “Socialist Republic of Viet Nam”. Đây là một văn bản pháp quy, có tính chất bắt buộc trong toàn bộ hệ thống hành chính nhà nước, các cơ quan đại diện ở nước ngoài, cũng như trong các giao dịch đối ngoại. Mục tiêu không chỉ là tính chính xác ngôn ngữ, mà là khẳng định chủ quyền quốc gia bằng hình thức trình bày nghiêm cẩn và nhất quán.

Thế nhưng, sau hơn một thập kỷ rưỡi, quy định này vẫn chưa đi vào thực tiễn một cách hiệu quả. Một phần nguyên nhân đến từ yếu tố lịch sử. Trong thế kỷ 20, đặc biệt là thời kỳ chiến tranh, truyền thông phương Tây, mà tiêu biểu là Mỹ, đã sử dụng từ “Vietnam” như một cách viết tiêu chuẩn. Cách viết này ngắn gọn, dễ nhớ, nhanh chóng chiếm lĩnh truyền thông đại chúng toàn cầu và in sâu vào tiềm thức hàng tỷ người, bao gồm cả người Việt. Từ CNN đến BBC, từ sách giáo khoa đến phim Hollywood, cái tên “Vietnam” được lặp đi lặp lại như một chuẩn mực bất thành văn.

Bên cạnh yếu tố lịch sử, thời đại công nghệ số với sự thống trị của các công cụ tìm kiếm và thuật toán tối ưu hóa (SEO) càng làm cho việc viết “Vietnam” trở nên phổ biến. Google, Facebook hay các nền tảng số khác đều ưu tiên hiển thị những nội dung gắn với từ khóa có lượt tìm kiếm cao. “Vietnam” vì thế trở thành lựa chọn mặc định cho nhiều doanh nghiệp, nhà xuất bản, báo chí, nhà sáng tạo nội dung khi muốn tối đa hóa khả năng tiếp cận. Tính hiệu quả trong hiển thị đã vô tình đẩy lùi chuẩn mực chính thống.

Một nguyên nhân khác là sự thiếu nhận thức trong cộng đồng. Không ít người, kể cả trong giới trí thức và học thuật, vẫn cho rằng việc viết “Vietnam” hay “Viet Nam” không có sự khác biệt đáng kể. Một khoảng trắng bị xem nhẹ. Một quy định pháp lý bị bỏ qua vì cho rằng chỉ áp dụng trong giới ngoại giao. Thậm chí có người còn không biết đến sự tồn tại của Thông tư 03. Chính sự dễ dãi ấy khiến cho thói quen sai tiếp tục được nuôi dưỡng, lan rộng và định hình lại một chuẩn mực sai lệch.

Khoảng trắng nhỏ, ý nghĩa lớn

Tại sao một khoảng trắng nhỏ lại mang ý nghĩa lớn đến vậy? Câu trả lời nằm ở chính bản chất ngữ nghĩa của tên gọi “Việt Nam”. Tên quốc gia này có từ thời vua Gia Long vào năm 1804, là sự kết hợp của hai yếu tố: “Việt” - đại diện cho dân tộc Bách Việt, và “Nam” - chỉ phương Nam, xác lập chủ quyền vùng đất phía Nam. Viết liền hai chữ này thành “Vietnam” sẽ xóa nhòa ranh giới khái niệm, làm mất đi chiều sâu văn hóa và cấu trúc gốc. Khi viết liền, chúng ta không chỉ đơn giản gộp hai âm tiết, mà đang làm phai mờ bản sắc ngôn ngữ được xây dựng qua hàng thế kỷ.

Không chỉ ở phương diện văn hóa, việc viết đúng “Viet Nam” còn là yêu cầu của tính chuyên nghiệp trong đối ngoại. Trong các văn bản gửi ra quốc tế, nếu có sự thiếu nhất quán giữa các bộ, ngành, hoặc thậm chí giữa các dòng trong cùng một văn bản, hình ảnh đất nước sẽ bị đánh giá là thiếu nghiêm túc và không chuẩn hóa. Trong thời đại toàn cầu hóa, khi quốc hiệu không chỉ là tên gọi mà còn là thương hiệu quốc gia, thì mỗi lỗi nhỏ đều có thể ảnh hưởng đến uy tín lớn.

Thực tế đã chứng minh rằng nhiều quốc gia đã thành công trong việc điều chỉnh lại cách thế giới gọi tên họ. Thổ Nhĩ Kỳ chuyển từ “Turkey” thành “Türkiye”, Bờ Biển Ngà là “Côte d’Ivoire”, và Myanmar thay thế “Burma”. Những thay đổi này không đơn thuần là làm mới thương hiệu quốc gia, mà là khẳng định lại bản sắc và chủ quyền thông qua ngôn ngữ. “Viet Nam” cũng hoàn toàn có thể làm được điều đó, nếu người Việt cùng đồng thuận và hành động.

Thay đổi thói quen chính là thể hiện lòng tự tôn dân tộc

Sự thay đổi cần bắt đầu từ chính các cơ quan báo chí và nhà nước - những đơn vị có khả năng dẫn dắt và định hình thói quen ngôn ngữ xã hội. Các tờ báo lớn, đài truyền hình quốc gia, trang thông tin điện tử của các bộ ngành cần tuyệt đối tuân thủ cách viết “Viet Nam” trong tất cả các văn bản và nội dung song ngữ. Một khi truyền thông thay đổi, nhận thức cộng đồng cũng sẽ dần thay đổi theo.

Giới học thuật cần tiên phong trong việc chuẩn hóa cách viết quốc hiệu trong các tài liệu nghiên cứu, công bố quốc tế, giáo trình giảng dạy. Sự chính xác là nguyên tắc hàng đầu của khoa học. Việc chủ động ghi chú với các nhà xuất bản và hội thảo quốc tế về quy định quốc gia là hành động vừa thể hiện tính chuyên nghiệp, vừa lan tỏa lòng tự tôn dân tộc trong giới tri thức toàn cầu.

Cộng đồng doanh nghiệp, đặc biệt trong lĩnh vực du lịch, thương mại, xuất khẩu cũng cần nghiêm túc điều chỉnh cách ghi quốc hiệu trên bao bì, hợp đồng, website và tài liệu quảng bá. Việc thay đổi tuy nhỏ, nhưng khi được thực hiện rộng khắp, sẽ tạo nên một hiệu ứng nhận thức tích cực, góp phần nâng tầm hình ảnh thương hiệu quốc gia.

Không ai có thể đòi hỏi thế giới tôn trọng một cái tên mà chính chủ nhân của nó lại viết sai. Một khoảng trắng có thể nhỏ bé trên bàn phím, nhưng lại là khoảng cách giữa sự chính xác và sự tùy tiện, giữa bản sắc và thói quen, giữa tôn trọng và dễ dãi. Viết đúng “Viet Nam” không chỉ là việc của các cơ quan công quyền, mà là trách nhiệm công dân của mỗi người Việt trong thời đại số.

Đã đến lúc khôi phục sự chuẩn mực ấy. Để khi thế giới nhìn vào hai chữ “Viet Nam”, họ không chỉ thấy một quốc gia đang phát triển, mà thấy một dân tộc biết tôn trọng lịch sử, bảo vệ bản sắc và khẳng định chủ quyền, từ chính những điều tưởng chừng như nhỏ bé nhất.