Đêm 19/8 (giờ Việt Nam), Bộ Thương mại Mỹ đã chính thức thông báo mở rộng phạm vi áp thuế theo Mục 232 đối với 407 loại sản phẩm được xem là "phái sinh" từ nhôm và thép. Theo đó, hàm lượng nhôm và thép trong các sản phẩm nhập khẩu này, từ tuabin gió, máy xúc, cần cẩu, cho đến đồ nội thất và phụ tùng ô tô, sẽ phải chịu mức thuế lên tới 50%.

Thứ trưởng Thương mại Mỹ Jeffrey Kessler, trong một thông báo được Al Jazeera dẫn lại, đã nêu rõ mục tiêu: "Hành động này mở rộng phạm vi của thuế quan nhôm thép và đóng lại các con đường gian lận, hỗ trợ sự phục hồi liên tục của ngành công nghiệp Mỹ".

Không phải cuộc chiến mới, mà là "vá lại tấm lưới"

Về bản chất, đây không phải là một loạt thuế quan hoàn toàn mới, mà là một bước đi chiến lược để gia cố "tấm lưới" thuế quan mà Mỹ đã giăng ra từ năm 2018. Giới phân tích quốc tế nhìn nhận, mục tiêu chính của đợt áp thuế này không phải là các đối tác thương mại công bằng, mà là nhắm vào các hành vi lẩn tránh thuế, đặc biệt là từ Trung Quốc.

Trong nhiều năm, các nhà sản xuất Trung Quốc bị cáo buộc đã "lách luật" bằng cách xuất khẩu thép và nhôm thô sang một nước thứ ba, ví dụ như Việt Nam hoặc Mexico. Tại đây, các sản phẩm này chỉ trải qua công đoạn gia công, lắp ráp tối thiểu để thay đổi mã HS và lấy xuất xứ mới, sau đó xuất khẩu sang Mỹ để né mức thuế cao.

Quyết định mới của Bộ Thương mại Mỹ, như được Business Today phân tích, chính là nhằm vô hiệu hóa mánh khóe này bằng cách áp thuế lên cả các sản phẩm hạ nguồn (downstream products). Mọi mặt hàng, dù được lắp ráp ở đâu, nếu chứa thép và nhôm có nguồn gốc từ các quốc gia bị nhắm mục tiêu, đều sẽ bị áp mức thuế tương tự.

Tập đoàn thép Cleveland-Cliffs của Mỹ đã hoan nghênh động thái này, cho rằng nó sẽ "ngăn chặn hành vi gian lận thuế quan đang diễn ra ngay trước mắt thông qua Mexico và Canada liên quan đến các sản phẩm phái sinh sử dụng thép được nấu và đúc bên ngoài Bắc Mỹ".

Việt Nam trước thử thách minh bạch nguồn gốc

Đối với Việt Nam, quyết định này mang đến rủi ro và thách thức không nhỏ. Dù Việt Nam không phải là mục tiêu trực tiếp, nhưng từ lâu đã nằm trong "tầm ngắm" của các cuộc điều tra chống lẩn tránh thuế và chuyển tải bất hợp pháp của Mỹ. Việt Nam vừa là nhà xuất khẩu, vừa là nhà nhập khẩu thép, nên chắc chắn sẽ chịu tác động kép.

Tờ Time từng chỉ ra trong một phân tích về thỏa thuận thương mại Mỹ-Việt rằng Washington đặc biệt lo ngại về việc hàng hóa Trung Quốc "mượn đường" Việt Nam để né thuế.

Quy định mới sẽ buộc các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam phải đối mặt với sự giám sát chặt chẽ hơn bao giờ hết về nguồn gốc nguyên liệu đầu vào.

Các mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam sang Mỹ có chứa hàm lượng nhôm, thép như đồ gia dụng, kết cấu xây dựng, phụ tùng máy móc sẽ bị kiểm tra kỹ lưỡng. Nếu không chứng minh được nguyên liệu không có xuất xứ từ các quốc gia đang bị Mỹ áp thuế, doanh nghiệp Việt có nguy cơ bị áp mức thuế 50%, làm mất hoàn toàn lợi thế cạnh tranh.

Việc Mỹ tăng thuế có thể gây ra tình trạng dư cung trên thị trường toàn cầu khi các nhà sản xuất lớn tìm thị trường thay thế, tạo áp lực giảm giá và cạnh tranh khốc liệt lên chính các doanh nghiệp Việt Nam ngay tại sân nhà. Hơn nữa, rủi ro bị cuốn vào các vụ kiện phòng vệ thương mại, chống bán phá giá và chống lẩn tránh thuế cũng sẽ tăng cao.

Để vượt qua thách thức này, các doanh nghiệp Việt Nam buộc phải hành động quyết liệt. Việc rà soát lại toàn bộ chuỗi cung ứng, ưu tiên sử dụng nguyên liệu sản xuất trong nước hoặc từ các nguồn minh bạch, xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc chặt chẽ là yêu cầu cấp bách. Chỉ khi đó, hàng hóa Việt Nam mới có thể "tự tin" vượt qua hàng rào thuế quan ngày càng tinh vi của Mỹ và khẳng định vị thế một đối tác thương mại công bằng, bền vững.