Tại Phiên bàn tròn kết nối nội lực cấp vùng khu vực miền Trung thuộc Diễn đàn Kinh tế tư nhân Việt Nam 2026, PGS. TS Trần Đình Thiên, Chuyên gia kinh tế, Thành viên Hội đồng Tư vấn Chính sách Tài chính, Tiền tệ quốc gia dành phần lớn tham luận để nói về một nghịch lý: miền Trung sở hữu biển, rừng, cảng biển, sân bay, khu kinh tế và các hành lang giao thương, nhưng những nguồn lực ấy chưa tạo thành một dòng chảy kinh tế đủ mạnh.

Theo ông, nếu tiếp tục nhìn miền Trung qua địa giới từng tỉnh, từng dự án và từng lợi ích riêng lẻ, vùng đất này khó phát huy được lợi thế đặc thù. Miền Trung cần một cách tiếp cận khác, trong đó liên kết vùng phải chuyển từ khẩu hiệu sang những chuỗi giá trị cụ thể và doanh nghiệp trở thành chủ thể của quá trình này.

PGS. TS Trần Đình Thiên, Chuyên gia kinh tế, Thành viên Hội đồng Tư vấn Chính sách Tài chính, Tiền tệ quốc gia (Ảnh: Phan Chính)

“Đòn gánh non sông” nhưng dòng chảy kinh tế chưa thông 

PGS. TS Trần Đình Thiên cho rằng khái niệm miền Trung hiện nay đã khác rất nhiều so với cách hình dung trước đây. Nếu trước kia vùng này thường được nhìn như dải Duyên hải miền Trung, thì nay không gian phát triển đã mở rộng, kết nối Bắc Trung Bộ, Duyên hải Nam Trung Bộ với Tây Nguyên.

Với hình thể kéo dài, hẹp ngang, một bên là đại ngàn, một bên là biển, miền Trung có cấu trúc hoàn toàn khác hai đầu đất nước. Theo ông, chính địa hình ấy quyết định cách thức phát triển.

“Miền Trung không thể phát triển giống miền Bắc và miền Nam”, ông nói, đồng thời cho rằng công nghiệp hóa, đô thị hóa và hội nhập quốc tế tại khu vực này đều cần một logic riêng.

Ông ví miền Trung như “chiếc đòn gánh gánh non sông, gánh hai đầu đất nước”. Gánh nặng phát triển đặt lên khu vực này rất lớn, nhưng nếu miền Trung có thể vươn lên thì đóng góp cho tăng trưởng chung của cả nước sẽ rất đáng kể.

Vấn đề, theo ông Thiên, nằm ở chỗ các nguồn lực đang bị chia cắt thành nhiều mảnh.

Miền Trung có 14/34 cảng biển, 11/18 cảng hàng không đang khai thác, chiếm 64% số khu kinh tế ven biển và 17/23 cửa khẩu đường bộ quốc tế của cả nước, theo các số liệu được ông dẫn tại diễn đàn. Tuy nhiên, hệ thống này chưa hình thành được những cửa ngõ và chuỗi logistics đủ sức tạo ra lợi thế cạnh tranh quy mô lớn.

Ông dẫn trường hợp cảng biển: nhiều địa phương cùng mong muốn có cảng nước sâu, nhưng nguồn hàng lại phân tán. Trong khi đó, các tuyến kết nối Đông - Tây từ Tây Nguyên xuống biển và sang Lào vẫn còn nhiều điểm nghẽn.

“Xây mới rất nhiều nhưng khai thác hạ tầng hiện hữu lại quá kém hiệu quả”, ông nhận xét.

Theo ông, thay vì chỉ tiếp tục tăng vốn đầu tư, bài toán trước mắt là nâng hiệu quả sử dụng những tài sản hạ tầng đã có. Các cực tăng trưởng như Nghi Sơn, Vân Phong, Quy Nhơn, Chu Lai, Dung Quất hay Đà Nẵng cần được kết nối để tạo thành một mạng lưới, thay vì hoạt động như những “ốc đảo” kinh tế.

Một nghịch lý khác được ông chỉ ra là quy mô doanh nghiệp. Gần 80% doanh nghiệp miền Trung là doanh nghiệp siêu nhỏ, trong khi nhóm doanh nghiệp có từ 200 lao động trở lên chỉ chiếm 0,77%, nhưng sử dụng tới 31,44% tổng lao động của vùng.

Nền tảng doanh nghiệp mỏng khiến các địa phương dễ rơi vào cuộc cạnh tranh thu hút đầu tư bằng ưu đãi, thay vì cùng xây dựng chuỗi cung ứng và thị trường chung.

Đó cũng là lý do ông Thiên cho rằng “dòng chảy không chảy được” là vấn đề cốt lõi của miền Trung.

Các đại biểu tại Diễn đàn Kinh tế tư nhân Việt Nam 2026

Từ liên kết địa phương sang liên kết chuỗi giá trị 

Theo PGS. TS Trần Đình Thiên, cách tiếp cận quan trọng nhất hiện nay là thay đổi tư duy liên kết.

“Liên kết bây giờ là liên kết giá trị, liên kết chuỗi, thì doanh nghiệp là chủ thể của sự liên kết”, ông nhấn mạnh.

Ông đề xuất sáu hướng liên kết có khả năng tạo đột phá cho miền Trung gồm logistics - cảng biển - hàng không; công nghiệp và công nghệ theo cụm; du lịch; kinh tế biển; nông nghiệp và sản phẩm bản địa; hành lang Đông - Tây.

Trong đó, logistics cần được nhìn như một mạng lưới liên vùng thay vì hệ thống riêng của từng tỉnh. Công nghiệp và công nghệ có thể hình thành những cụm liên kết liền kề như Nam Thanh Hóa - Bắc Nghệ An, Nam Nghệ An - Bắc Hà Tĩnh, sau đó tiếp tục kết nối xuống phía Nam.

Du lịch cũng cần được tổ chức theo chuỗi. Ông cho rằng lợi thế biển, rừng, di sản và cảnh quan của miền Trung không nên bị chia nhỏ bởi ranh giới hành chính. Những tuyến liên kết như Huế - Đà Nẵng - Quảng Trị - Quảng Nam có thể tạo ra sản phẩm lớn hơn nhiều so với việc mỗi địa phương khai thác riêng.

Với nông nghiệp, việc kết nối Tây Nguyên với hệ thống cảng biển duyên hải có thể mở ra chuỗi giá trị mới, từ vùng nguyên liệu, chế biến đến logistics và xuất khẩu.

Còn hành lang Đông - Tây, theo ông, cần được xem như một hướng mở lớn của miền Trung, đặc biệt khi kết nối với Lào qua hệ thống cửa khẩu và các tuyến giao thông xuyên khu vực.

Để những liên kết này không dừng ở hội nghị, ông đề nghị các hiệp hội doanh nghiệp xây dựng những chương trình, dự án và nhóm doanh nghiệp theo từng chuỗi. Thành công của liên kết vùng, theo cách ông đặt vấn đề, cuối cùng phải được đo bằng những quan hệ hợp tác, hợp đồng và chuỗi giá trị thực tế được hình thành sau diễn đàn.

Đối với Đà Nẵng, ông Thiên đánh giá thành phố đang có những điều kiện quan trọng để trở thành tọa độ hội tụ của vùng, trong đó đáng chú ý là Khu thương mại tự do và Trung tâm tài chính quốc tế (IFC), cùng với sân bay quốc tế và nền tảng du lịch đã hình thành.

Tuy nhiên, ông cho rằng Đà Nẵng còn cần ba điều kiện để phát huy vai trò này.

Thứ nhất là quy mô kinh tế cần đủ lớn, trong đó không gian phía Nam, hướng Chu Lai, có thể mở thêm dư địa phát triển. Thứ hai là phải biến Khu thương mại tự do và IFC từ những thiết chế được xác lập về mặt chính sách thành những không gian vận hành thực chất, có khả năng thu hút dòng vốn. Thứ ba là cần một cơ chế kết nối thể chế giữa Đà Nẵng với phần còn lại của miền Trung.

Từ đó, ông kiến nghị xây dựng một cơ chế phối hợp, điều phối chung; triển khai chuỗi hạ tầng liên vùng, đặc biệt về cảng biển và logistics; đồng thời nghiên cứu một thiết chế thường trực cho vùng đặt tại Đà Nẵng.

Điều PGS. TS Trần Đình Thiên nhấn mạnh xuyên suốt tham luận không phải miền Trung thiếu tiềm năng, mà là các nguồn lực chưa được kết nối đủ tốt để tạo thành sức mạnh chung.

Ông cho rằng thách thức cũng chính là cơ hội để miền Trung thay đổi cách phát triển. Khi doanh nghiệp trở thành trung tâm của liên kết, các tỉnh không còn cạnh tranh bằng cách giữ nguồn lực cho riêng mình mà cùng mở rộng không gian kinh tế, tạo chuỗi giá trị và đưa hàng hóa, vốn, công nghệ, con người lưu chuyển thuận lợi hơn.

“Miền Trung chính là mảnh đất sinh ra để vượt qua những thách thức”, ông nói, đồng thời kỳ vọng khi miền Trung vượt lên, “cả nước lúc đấy mới bay lên thực sự được”.