Tại Diễn đàn Kinh tế tư nhân Việt Nam 2026 (VPF 2026) vòng địa phương Hưng Yên diễn ra ngày 12/8/2026, do Hội Doanh nhân trẻ Việt Nam tổ chức, PGS-TS Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam dành nhiều thời lượng nói về một câu chuyện được ông cho là có ý nghĩa quyết định đối với sức bật của nền kinh tế: làm thế nào để khu vực doanh nghiệp tư nhân thực sự được giải phóng năng lực.

Theo ông, Việt Nam đang đứng trước một thời điểm đặc biệt. Sau nhiều thập kỷ đổi mới, nền kinh tế đã hình thành một khu vực doanh nghiệp tư nhân đông đảo, năng động và ngày càng có khát vọng vươn lên. Tuy nhiên, số lượng doanh nghiệp nhiều chưa đồng nghĩa với việc khu vực này đã có đủ sức mạnh để trở thành lực lượng dẫn dắt tăng trưởng.

PGS-TS Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam (Ảnh: Phan Chính)

PGS.TS Trần Đình Thiên đặt vấn đề từ chính lịch sử phát triển của kinh tế tư nhân. Năm 1986 đánh dấu bước ngoặt khi Việt Nam bắt đầu mở cửa không gian để khu vực kinh tế tư nhân hình thành và phát triển. Nhưng phải sau khoảng 40 năm, khu vực này mới được nhìn nhận với vị thế là một động lực quan trọng của nền kinh tế.

Với ông, đây không chỉ là câu chuyện về thời gian mà còn phản ánh một quá trình dài doanh nghiệp tư nhân phải tự xoay xở trong một môi trường còn nhiều giới hạn.

Ông ví khu vực kinh tế tư nhân như một chiếc lò xo bị “tích nén” trong thời gian dài. Bên trong khu vực này có nguồn lực, ý tưởng, khát vọng kinh doanh và khả năng thích ứng, nhưng những nguồn lực ấy chưa được giải phóng đầy đủ bởi các rào cản về thể chế, thủ tục, môi trường kinh doanh và không gian phát triển.

“Giải nén” vì thế không đơn thuần là tháo bỏ một vài thủ tục hành chính. Đó phải là quá trình thay đổi cách nhìn, cách thiết kế chính sách và cách tổ chức thực thi để doanh nghiệp có thể chủ động đầu tư, sáng tạo và mở rộng quy mô.

Theo PGS.TS Trần Đình Thiên, Nghị quyết 68 là một dấu mốc quan trọng trong quá trình thay đổi cách tiếp cận đối với kinh tế tư nhân. Nếu giai đoạn đầu của đổi mới là tạo điều kiện để kinh tế tư nhân “được tồn tại”, thì yêu cầu hiện nay phải cao hơn: tạo điều kiện để khu vực này phát huy đầy đủ năng lực.

Tuy nhiên, ông lưu ý rằng một chính sách tốt sẽ khó tạo ra thay đổi lớn nếu chỉ đứng một mình. Điều quan trọng là phải hình thành một hệ thống chính sách đồng bộ, trong đó thể chế, khoa học công nghệ, giáo dục, hạ tầng, tài chính và không gian phát triển cùng hướng về một mục tiêu.

Đây cũng là vấn đề có ý nghĩa đặc biệt đối với Hưng Yên, địa phương đang đứng trước một không gian phát triển mới.

PGS. TS Trần Đình Thiên trình bày tham luận tại Diễn đàn Kinh tế tư nhân Việt Nam 2026 (VPF 2026) vòng địa phương Hưng Yên (Ảnh: Phan Chính)

Theo cách nhìn của PGS.TS Trần Đình Thiên, Hưng Yên không nên chỉ đặt câu hỏi thu hút được bao nhiêu dự án hay bao nhiêu vốn đầu tư, mà cần quan tâm nguồn vốn ấy tạo ra giá trị gì cho nền kinh tế địa phương.

Không gian phát triển trong giai đoạn mới không còn chỉ nằm trên mặt đất. Nó mở rộng sang hạ tầng số, công nghệ, dữ liệu, logistics, chuỗi cung ứng và những ngành kinh tế mới. Khi không gian ấy được mở rộng, dòng vốn cũng cần được dẫn vào sản xuất, công nghệ và đổi mới sáng tạo thay vì chỉ tập trung vào những lĩnh vực tạo ra giá trị ngắn hạn.

Ông Thiên cho rằng đây là lúc chính quyền địa phương phải chuyển mạnh từ tư duy quản lý sang tư duy kiến tạo. Nhà nước không làm thay doanh nghiệp nhưng phải tạo ra môi trường đủ thuận lợi để doanh nghiệp có thể đầu tư dài hạn và chấp nhận những cuộc chơi lớn hơn.

Đối với cộng đồng doanh nghiệp, sự thay đổi cũng đòi hỏi một cách tiếp cận mới. Doanh nghiệp tư nhân không thể chỉ trông chờ vào chính sách mà phải chủ động nâng cấp năng lực quản trị, công nghệ, nhân lực và khả năng tham gia chuỗi giá trị.

“Giải nén” thể chế, theo cách ông phân tích, cuối cùng phải tạo ra một kết quả cụ thể: doanh nghiệp có thêm cơ hội để lớn lên.

PGS.TS Trần Đình Thiên đặc biệt lưu ý là sự chênh lệch giữa tốc độ phát triển của khu vực FDI và doanh nghiệp trong nước.

Theo những số liệu ông Thiên chia sẻ tại diễn đàn, trong 7 tháng đầu năm 2026, vốn đầu tư nước ngoài đăng ký tăng khoảng 60%, vốn FDI thực hiện tăng hơn 15%. Những con số này cho thấy sức hấp dẫn của Việt Nam trong mắt các nhà đầu tư quốc tế đang được cải thiện rõ rệt.

Nhưng ở chiều ngược lại, đầu tư của khu vực tư nhân trong nước tăng chưa tới 10%. Nếu tính đến yếu tố lạm phát, mức tăng thực tế còn khiêm tốn hơn.

PGS.TS Trần Đình Thiên cho rằng đây là một nghịch lý cần được nhìn thẳng. Một nền kinh tế có thể thu hút ngày càng nhiều tập đoàn quốc tế, nhưng nếu doanh nghiệp trong nước không đủ năng lực tham gia vào chuỗi cung ứng thì phần giá trị lớn nhất vẫn nằm ở khu vực bên ngoài.

“FDI là động lực, nhưng doanh nghiệp nội địa mới là gốc rễ của sự bền vững” là thông điệp xuyên suốt trong phần chia sẻ của ông.

Từ góc nhìn đó, Hưng Yên có cơ hội lớn nhưng cũng đứng trước yêu cầu không nhỏ. Địa phương cần biến sự hiện diện của các doanh nghiệp lớn và dòng vốn đầu tư nước ngoài thành động lực nâng cấp khu vực doanh nghiệp nội địa.

Thay vì để doanh nghiệp trong nước đứng bên ngoài chuỗi sản xuất, cần tạo điều kiện để họ từng bước trở thành nhà cung cấp cấp 1, cấp 2, tham gia trực tiếp vào hệ thống sản xuất của các tập đoàn lớn.

Muốn vậy, doanh nghiệp lớn phải chia sẻ tiêu chuẩn, yêu cầu kỹ thuật và nhu cầu thị trường; còn doanh nghiệp nhỏ phải đầu tư vào công nghệ, quản trị và chất lượng sản phẩm. Khi hai bên cùng nâng cấp, một hệ sinh thái sản xuất mới có thể hình thành.

PGS.TS Trần Đình Thiên khẳng định, đây chính là cách để tạo ra sự cộng hưởng giữa nguồn lực bên ngoài và sức mạnh bên trong.

Bài toán không phải lựa chọn FDI hay doanh nghiệp nội địa. Vấn đề là làm thế nào để hai khu vực này kết nối với nhau, để vốn ngoại tạo ra thị trường, công nghệ và tiêu chuẩn mới, còn doanh nghiệp trong nước từng bước nâng cao năng lực để chiếm lĩnh những mắt xích có giá trị cao hơn.

Ông Thiên cũng nhấn mạnh vai trò của khoa học công nghệ và trí tuệ nhân tạo trong quá trình này. Trong một nền kinh tế mà lợi thế lao động giá rẻ ngày càng giảm, năng suất sẽ trở thành yếu tố quyết định khả năng cạnh tranh. Doanh nghiệp muốn lớn phải đầu tư vào công nghệ, dữ liệu, tự động hóa và AI thay vì chỉ dựa vào mở rộng quy mô lao động.

Thông điệp được PGS.TS Trần Đình Thiên gửi tới cộng đồng doanh nghiệp tại VPF 2026 vì thế không chỉ là câu chuyện về một địa phương. Đó là câu chuyện rộng hơn về cách Việt Nam tận dụng giai đoạn phát triển mới để nâng cấp khu vực kinh tế tư nhân.

Theo ông, cơ hội đang mở ra rất lớn nhưng không phải vô hạn. Nếu thể chế được tháo gỡ, không gian phát triển được mở rộng và doanh nghiệp đủ năng lực nắm bắt, nguồn lực tích tụ lâu nay có thể tạo thành sức bật mạnh mẽ.

Với Hưng Yên, mục tiêu cuối cùng không chỉ là có thêm doanh nghiệp, thêm dự án hay thêm dòng vốn. Quan trọng hơn là hình thành được những doanh nghiệp đủ sức lớn lên từ thị trường trong nước, tham gia chuỗi giá trị toàn cầu và trở thành những “cánh chim đầu đàn” của nền kinh tế.

Theo PGS.TS Trần Đình Thiên, thời kỳ mới đòi hỏi doanh nghiệp Việt Nam phải nâng tầm cuộc chơi, còn chính sách phải đủ sức mở đường. Khi hai lực lượng này cùng chuyển động, sức bật của kinh tế tư nhân mới có thể được giải phóng đúng nghĩa.