Phóng viên:  Trước những thay đổi nhanh chóng của không gian kinh tế và yêu cầu cạnh tranh ngày càng cao như hiện nay, ông đánh giá thế nào về tầm nhìn phát triển của tỉnh Hưng Yên trong giai đoạn hiện nay?

PGS. TS Trần Đình Thiên: Tôi cho rằng điều đáng chú ý ở Hưng Yên hiện nay không chỉ nằm ở những mục tiêu tăng trưởng hay các dự án đang được tính toán, mà ở cách địa phương bắt đầu nhìn nhận lại vị trí của mình trong không gian phát triển mới.

Điều tôi quan tâm là Hưng Yên đã có sự kết nối tương đối rõ giữa tầm nhìn và thực tiễn. Khi trao đổi về quy hoạch, lãnh đạo địa phương không chỉ nói về những lợi thế sẵn có mà còn đặt câu hỏi Hưng Yên phải làm gì để vượt qua chính những lợi thế đó.

Đây là điểm rất quan trọng. Trong cạnh tranh hiện nay, nếu một địa phương chỉ dựa vào vị trí địa lý, đất đai hay lao động thì chưa đủ. Những lợi thế ấy có thể nhanh chóng bị các địa phương khác san bằng. Cái tạo ra khác biệt lâu dài phải là năng lực tổ chức phát triển, chất lượng thể chế và khả năng kết nối với những không gian kinh tế lớn hơn.

Tôi nhìn thấy ở Hưng Yên một cách tiếp cận đáng khích lệ khi địa phương bắt đầu phân vùng phát triển, nhìn nhận sự khác biệt giữa các khu vực phía Bắc, trung tâm và phía Nam, đồng thời tìm cách tạo ra một cấu trúc kinh tế có tính liên kết.

Điều đó cho thấy Hưng Yên không muốn chỉ là một tỉnh công nghiệp phát triển theo cách thông thường. Nếu làm tốt, địa phương có thể trở thành một thực thể kinh tế hiện đại, có khả năng kết nối sâu hơn với các chuỗi giá trị trong nước và quốc tế.

Nhưng để biến tầm nhìn thành hiện thực, điều quan trọng nhất vẫn là cách thực thi. Một quy hoạch tốt chỉ tạo ra khả năng. Chính quyền phải tạo được môi trường để doanh nghiệp nhìn thấy cơ hội, dám đầu tư và có khả năng phát triển cùng địa phương.

PGS.TS Trần Đình Thiên - Nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam.

Phóng viên: Ông từng nhấn mạnh Hưng Yên phải “thông minh hơn, giỏi hơn” trong cuộc cạnh tranh thu hút đầu tư. Theo ông, đâu là đột phá mà địa phương này cần tập trung?

PGS. TS Trần Đình Thiên: Hưng Yên cần xác định rằng cuộc cạnh tranh hiện nay không còn đơn giản là cạnh tranh về đất, về ưu đãi hay về chi phí. Những thứ đó nhiều địa phương đều có thể đưa ra.

Muốn tạo khác biệt, Hưng Yên phải cạnh tranh bằng một thứ khó sao chép hơn, đó là thể chế.

Tôi cho rằng ý tưởng về Khu kinh tế tự do là một hướng rất đáng suy nghĩ. Nhưng cần hiểu đúng bản chất. Khu kinh tế tự do không phải chỉ là khoanh một khu đất, đưa ra một số ưu đãi rồi chờ nhà đầu tư đến. Nếu chỉ làm như vậy thì chưa đủ để tạo ra một bước ngoặt.

Điều quan trọng nhất phải là xây dựng một “tọa độ thể chế” có sức cạnh tranh cao. Nhà đầu tư lớn, đặc biệt là những doanh nghiệp công nghệ và các tập đoàn có khả năng dẫn dắt chuỗi giá trị, không chỉ quan tâm đến giá thuê đất hay một vài ưu đãi thuế. Họ quan tâm môi trường pháp lý có ổn định không, thủ tục có nhanh không, quyền tài sản có được bảo đảm không, cơ chế ra quyết định có minh bạch không và chính quyền có đủ năng lực đồng hành hay không.

Nếu Hưng Yên tạo được một không gian mà ở đó các quy định rõ ràng hơn, thủ tục nhanh hơn, trách nhiệm được phân định cụ thể hơn và doanh nghiệp được trao nhiều không gian sáng tạo hơn, thì đó mới là lợi thế thực sự.

Tôi gọi đó là tư duy “vượt tầm”. Bởi vì nếu Hưng Yên chỉ làm giống các địa phương khác thì rất khó tạo ra vị thế khác biệt. Muốn đi nhanh hơn, phải dám thử nghiệm những cách làm mới.

Khu kinh tế tự do, nếu được thiết kế tốt, có thể trở thành nơi thử nghiệm một mô hình quản trị mới. Khi đó, giá trị lớn nhất không chỉ nằm ở số dự án thu hút được mà ở khả năng tạo ra một hệ sinh thái kinh tế mới.

Phóng viên: Một vấn đề được quan tâm là liệu Khu kinh tế tự do có thực sự tạo cơ hội cho doanh nghiệp trong nước, hay chủ yếu thu hút các tập đoàn lớn và vốn ngoại?

PGS. TS Trần Đình Thiên: Tôi cho rằng nếu thiết kế đúng, Khu kinh tế tự do không thể chỉ dành cho các “đại bàng” nước ngoài. Thậm chí, một trong những tiêu chí để đánh giá thành công của mô hình phải là doanh nghiệp trong nước trưởng thành được bao nhiêu từ hệ sinh thái đó.

Hưng Yên cần nhìn Khu kinh tế tự do như một môi trường nâng chuẩn toàn bộ nền kinh tế địa phương.

Khi một tập đoàn lớn vào đầu tư, họ sẽ đặt ra những yêu cầu rất cao về chất lượng sản phẩm, tiêu chuẩn quản trị, tiến độ giao hàng, công nghệ, nhân lực và khả năng đáp ứng. Những yêu cầu ấy ban đầu có thể tạo áp lực cho doanh nghiệp trong nước, nhưng nếu biết tận dụng, đó lại là cơ hội để doanh nghiệp nội địa nâng cấp.

Một doanh nghiệp Hưng Yên không thể tiếp tục vận hành theo tư duy manh mún nếu muốn trở thành nhà cung ứng cho một chuỗi sản xuất toàn cầu. Họ phải thay đổi từ quản trị, tài chính, công nghệ đến chất lượng nhân lực.

Vì thế, bài toán của chính quyền không chỉ là thu hút FDI mà còn phải chuẩn bị cho doanh nghiệp trong nước tham gia vào hệ sinh thái đó.

Tôi cho rằng cần tạo ra cơ chế để doanh nghiệp nội địa có thể tiếp cận các tập đoàn lớn, tham gia chuỗi cung ứng, được chuyển giao công nghệ và học hỏi phương thức quản trị hiện đại. Nếu không làm được điều này, nguy cơ là chúng ta thu hút được những dự án lớn nhưng giá trị lan tỏa trong nền kinh tế địa phương lại hạn chế.

Khi đó, địa phương có thể tăng trưởng về lượng nhưng chưa chắc tăng trưởng về chất.

Một Khu kinh tế tự do thành công phải tạo ra hai dòng chảy song song: một dòng thu hút nguồn lực từ bên ngoài và một dòng nâng cấp năng lực của doanh nghiệp bên trong. Hai dòng chảy đó gặp nhau thì mới tạo thành sức mạnh.

Muốn chơi một cuộc chơi lớn, phải có luật chơi tiên tiến. Nhưng quan trọng không kém là phải có những doanh nghiệp đủ năng lực để chơi được trong luật chơi ấy.

Phóng viên: Nhìn rộng ra nền kinh tế Việt Nam, ông cho rằng đâu là điểm nghẽn lớn nhất khiến kinh tế tư nhân chưa phát huy hết vai trò động lực tăng trưởng?

PGS. TS Trần Đình Thiên: Nếu phải lựa chọn một điểm nghẽn lớn nhất, tôi không chọn vốn hay công nghệ riêng lẻ. Tôi cho rằng đó là thể chế.

Thể chế chính là “điểm nghẽn của các điểm nghẽn”.

Chúng ta thường nói doanh nghiệp thiếu vốn. Nhưng nhìn sâu hơn, vốn trong xã hội không hẳn thiếu. Vấn đề là làm thế nào để dòng vốn tìm được đúng địa chỉ, chảy vào những doanh nghiệp có dự án tốt, có khả năng tạo ra giá trị.

Thị trường tài chính không chỉ có ngân hàng mà còn có chứng khoán, trái phiếu, các quỹ đầu tư và nhiều kênh huy động khác. Nếu cấu trúc thị trường tài chính chưa vận hành thông suốt, doanh nghiệp vẫn có thể rơi vào tình trạng thiếu vốn ngay cả khi trong xã hội có nguồn tiền.

Công nghệ cũng vậy. Không phải cứ đưa công nghệ vào doanh nghiệp là giải quyết được vấn đề. Doanh nghiệp cần một môi trường đủ thuận lợi để đổi mới, thử nghiệm và chấp nhận rủi ro.

Cuối cùng vẫn quay về thể chế.

Hiện nay, doanh nghiệp phải đối diện với một hệ thống quy định rất phức tạp. Khi các quy định chồng chéo, trách nhiệm giữa các cấp không rõ, cán bộ thực thi không dám quyết và doanh nghiệp không biết chắc mình được làm gì, phải làm thế nào, thì chi phí kinh doanh sẽ tăng lên.

Đó là lý do tôi cho rằng cải cách không thể chỉ dừng ở việc sửa từng quy định riêng lẻ. Chúng ta cần một cuộc cải cách về thực thi, làm sao để chính sách khi đi vào đời sống tạo ra hiệu quả thực chất.

Tôi tạm gọi đó là yêu cầu về một “Bộ tứ” đồng bộ. Không thể chỉ xử lý một khâu rồi kỳ vọng toàn bộ hệ thống tự vận hành. Thể chế, nguồn lực, thị trường và năng lực thực thi phải được cải thiện cùng nhau.

Điều doanh nghiệp cần nhất lúc này là niềm tin và không gian để hành động. Khi doanh nghiệp biết rằng mình có thể đầu tư mà không phải đối mặt với những rủi ro thể chế khó dự đoán, họ sẽ mạnh dạn hơn.

Kinh tế tư nhân chỉ có thể trở thành động lực tăng trưởng khi doanh nghiệp được trao quyền chủ động, được cạnh tranh bình đẳng và được bảo vệ bằng một hệ thống luật pháp minh bạch, ổn định.

Vì vậy, câu chuyện của Hưng Yên cũng chính là một lát cắt của câu chuyện lớn hơn. Nếu địa phương dám thử nghiệm những mô hình thể chế mới, dám tạo ra không gian cạnh tranh mới và đồng thời nâng cấp doanh nghiệp nội địa, Hưng Yên có thể trở thành một nơi chứng minh rằng cải cách thể chế không phải khẩu hiệu, mà có thể chuyển hóa trực tiếp thành năng lực tăng trưởng.

Xin trân trọng cảm ơn ông!