Giữa thời tiết oi bức tại Nhà máy Pomina Flat Steel JSC bên ngoài Thành phố Hồ Chí Minh, một mẻ kim loại nóng chảy cuối cùng của ca đêm được định hình, làm nguội và cắt thành thanh. Gần đó, tại một cơ sở của Vietnam Steel Corp, một dải thép dài được cuộn vào bồn axit và đưa qua máy ép, dát mỏng và làm cứng.

Sau khi hoàn thành, những lô kim loại này sẽ được bán vào thị trường nội địa, một trong những thị trường thép phát triển nhanh nhất thế giới. Theo Hiệp hội Thép Việt Nam, sản lượng có thể tăng tới 10% trong năm nay. Nhu cầu có thể đạt tới 25 triệu tấn, tăng khoảng 5% so với năm ngoái. Trong khi ở phía Bắc, ngành công nghiệp thép lớn hơn rất nhiều của Trung Quốc đang phải vật lộn với tình trạng cung vượt cầu và tác động của cuộc khủng hoảng bất động sản kéo dài.

Ngành thép Việt Nam đã phát triển vũ bão, đi theo đà tăng trưởng thần kỳ của nền kinh tế nước ta. Nhưng cũng như nhiều nhà sản xuất thép khắp nơi trên thế giới, nay ngành thép Việt Nam cũng sẽ hứng chịu dư chấn từ cuộc chiến thương mại toàn cầu.

“Chúng ta hiện phải tính đến các thế lực mới, trong đó bao gồm các rủi ro địa chính trị đang định hình lại các chuỗi sản xuất thép toàn cầu”, Jiang Li, một nhà phân tích kỳ cựu tại Baoshan Iron & Steel Co., đơn vị niêm yết của tập đoàn thép khổng lồ China Baowu Steel Group, cho biết tại Hội nghị Thị trường thép châu Á Kallanish vào đầu tháng này. “Thế giới đang chuyển từ nhiều thập kỷ toàn cầu hóa sang một môi trường phi toàn cầu hóa phân mảnh hơn”, Jiang phát biểu tại cuộc họp ở Thành phố Hồ Chí Minh, nơi tình hình bất ổn định hiện hữu trong hầu như mọi cuộc trò chuyện.

Ngành thép Việt Nam đã tăng trưởng để bắt kịp nhu cầu phát triển cơ sở hạ tầng chóng mặt trong nước, từ hệ thống nhà máy sản xuất mới, cho đến các công trình mạng lưới metro, đường cao tốc, sân bay,... song song với xu hướng chung tại Đông Nam Á.

Nhưng Việt Nam cũng là một trong những quốc gia nhập khẩu rất nhiều thép đến từ Trung Quốc - một nguồn nguyên liệu hiệu quả về giá thành, nhất là khi ngành thép Trung Quốc phải hứng chịu tốc độ phát triển chậm lại trong thị trường nội địa. Nhập khẩu thép từ Trung Quốc đến Việt Nam đã đạt con số kỷ lục trong năm ngoái, tăng gần 500% so với năm 2020.

Vào tháng 2/2024, Việt Nam đưa ra một mức thuế 28% cho thép cuộn, loại nguyên liệu phổ biến cho xây dựng cũng như tiêu dùng; tiếp theo đó là mức thuế 37% lên thép mạ kẽm, là những nỗ lực tìm cách kìm hãm dòng nhập khẩu từ Trung Quốc.

Cùng với xu hướng nhiều quốc gia khác cũng đang chuẩn bị thuế quan của riêng họ, Bloomberg Intelligence đánh giá vào đầu tháng 4 sẽ có hơn 50% sản phẩm thép xuất khẩu của Trung Quốc sẽ bị ảnh hưởng, một gánh nặng có thể kéo xuất khẩu nước này xuống ít nhất 14% trong năm.

Thế nhưng đối với các nhà sản xuất thép Việt Nam, các biện pháp thuế quan chống phá giá nhắm đến Trung Quốc lại đã cân bằng sân chơi - theo ông Vũ Trần, cựu Giám đốc khu vực phụ trách giao dịch thép của tập đoàn hàng hóa toàn cầu Cargill Inc.. Ông cho biết: "Do các nhà sản xuất Trung Quốc không còn có thể hạ giá thêm nữa nên các nhà máy Việt Nam có thể cạnh tranh tốt hơn về chi phí".

Tình hình cạnh tranh trong ngành thép đã khác hơn rất nhiều so với đợt tăng trưởng xuất khẩu thép Trung Quốc vào những năm 2015-2016. Nay ngành thép của các quốc gia từ Việt Nam, Indonesia đến Malaysia đã phát triển hơn rất nhiều, với nhu cầu nội địa đủ để phòng thủ.

Bên ngoài thế giới, tình hình trở nên khốc liệt hơn. Kèm với ảnh hưởng của các thuế quan trừng phạt từ Washington, cũng đã có nhiều quốc gia đưa ra hàng rào thuế quan của họ chống hàng hoá giá rẻ đến từ Trung Quốc cũng như Đông Nam Á. Điển hình là Ấn Độ, với một loạt các biện pháp phòng thủ với lý do là con số hàng hoá nhập khẩu từ Việt Nam và các nước lân cận đang tăng.

Sự cạnh tranh trong thị trường Việt Nam cũng đang rất mạnh về giá cả cũng như thị phần - theo ông Lê Minh Tú, Giám đốc bộ phận tiếp thị và kế hoạch của VNSteel. Trong khi đó, ông cho biết thêm, “các chính sách thuế quan khó lường từ chính phủ Hoa Kỳ, cùng với làn sóng bảo hộ thương mại toàn cầu, đang có tác động đáng kể đến hoạt động xuất khẩu”.

Việt Nam đang là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng nhiều nhất giữa cuộc chiến thương mại, địa chính trị Mỹ-Trung. Nước ta là một trong những quốc gia hứng chịu mức thuế cao nhất từ chính quyền Donald Trump, tạm thời là 10% và có thể lên thành 46%.

Ngay sau khi mức thuế trên được công bố, nhà lãnh đạo Trung Quốc Tập Cận Bình đã đến thăm Việt Nam, khẳng định mối quan hệ mật thiết giữa hai quốc gia.

"Việt Nam là ví dụ điển hình về việc bị giằng xé giữa hai 'người yêu'", bà Hoàng Thị Hà, thành viên cấp cao tại Viện ISEAS - Yusof Ishak ở Singapore, cho biết. Bà chỉ ra rằng Hoa Kỳ là thị trường xuất khẩu quan trọng của Việt Nam, nhưng Trung Quốc lại rất quan trọng về mặt nhập khẩu.

Bà nói: "Đây không chỉ là vấn đề của riêng Việt Nam, mà còn là vấn đề mà nhiều nền kinh tế Đông Nam Á khác đang phải đối mặt. Hoa Kỳ không chỉ muốn tách khỏi Trung Quốc mà còn muốn các nước khác phải làm theo".

Nhưng ngay cả khi sự chú ý toàn cầu ngày càng tăng đối với thép - một kim loại được coi là xương sống cho phát triển công nghiệp và tham vọng của quốc gia - thì ngành công nghiệp của Việt Nam vẫn đang thích nghi.

“Họ phải đối phó với thuế quan của Trump, họ phải đối phó với sự cạnh tranh với thép Trung Quốc trên thị trường toàn cầu,” Vy Nguyen, một nhà phân tích tại Vietcap Securities JSC cho biết. “Có rất nhiều thử thách”.

Nhưng có nhiều cơ hội hơn là thử thách, ngay cả khi thị trường đang có nhiều cung hơn cầu.

Công ty Cổ phần Tập đoàn Hòa Phát, nhà sản xuất thép lớn nhất Việt Nam, đã đưa Khu liên hợp sản xuất gang thép Dung Quất 2 vào hoạt động trong năm nay, bổ sung 5,6 triệu tấn thép cuộn cán nóng hàng năm vào nguồn cung trong nước. Theo nghiên cứu của Tập đoàn CRU, cơ sở này sẽ giúp giảm 11% chi phí sản xuất trung bình của Việt Nam đối với sản phẩm này vào năm 2025 so với năm ngoái, giúp họ cạnh tranh tốt hơn với hàng nhập khẩu từ Trung Quốc,  hoặc tiếp cận các thị trường xuất khẩu mới, ngay cả khi có thuế.

Chiến dịch áp thuế toàn cầu của chính quyền Trump đã làm gia tăng số lượng các quốc gia phải chịu ảnh hưởng của rào cản thương mại, giúp Việt Nam bớt bị cô lập hơn.

“Việt Nam hiện đang ở vị thế tốt hơn so với các quốc gia khác, chẳng hạn như Canada”, Shankhadeep Mukherjee, một nhà phân tích tại CRU Group, chỉ ra việc Washington xóa bỏ các miễn trừ đối với một số quốc gia và lợi thế tương đối còn tồn tại. “Điều đó có nghĩa là Việt Nam có thể kiếm được biên lợi nhuận cao hơn trong khi có thể giảm giá vừa đủ để cạnh tranh  với Canada”.

Trở lại nhà máy VNSteel, các tấm thép đang được cán ra khỏi dây chuyền sản xuất dưới dạng mỏng hơn, bóng hơn - cuộn cán nguội được sử dụng trong mọi thứ, từ ô tô đến thiết bị gia dụng. Chúng được xếp thành từng cuộn lớn, sẵn sàng để vận chuyển trên khắp đất nước và xa hơn nữa. Một cuộn được dán nhãn để gửi đến Indonesia.

Khi năng lực trong nước tăng lên cùng sự cạnh tranh gia tăng, sẽ có nhiều công ty đi theo con đường đó.

Tomas Gutierrez, một nhà phân tích tại công ty tư vấn Kallanish Commodities Ltd., cho biết: "Việc tìm kiếm thị trường mới hoặc mở rộng thị trường thay thế càng trở nên quan trọng hơn khi thuế quan đang lan rộng - tình trạng cung vượt cầu đòi hỏi phải có thị trường xuất khẩu, bất kể thế nào".

“Tương tự như cách chúng ta thấy các thương nhân Trung Quốc ra nước ngoài bán thép, nhiều thương nhân Việt Nam sẽ ra nước ngoài để khám phá thị trường mới như EU hoặc Mỹ Latin”.