Những yêu cầu mới như đánh thuế carbon (CBAM) hay chống phá rừng (EUTR) từ thị trường EU có thể khiến nhiều lĩnh vực xuất khẩu của Việt Nam gặp nhiều thách thức, như gia súc, cà phê, ca cao, dầu cọ, cao su, đậu nành và gỗ và các sản phẩm có nguồn gốc liên quan. Các nhà kinh doanh, nông hộ nhỏ của Việt Nam chỉ còn chưa đầy 9 tháng để chuẩn bị tuân thủ quy định về chống phá rừng, các công ty quy mô siêu nhỏ và nhỏ còn hơn 1 năm. 

“Doanh nghiệp Việt Nam có thể bị phạt tiền, đóng băng doanh thu từ giao dịch, và tạm thời bị loại khỏi danh sách cung ứng trong 12 tháng, nếu không đáp ứng được quy định mới”, ông Paolo R. Vergano, chuyên gia luật thương mại của FratiniVergano European Lawyer, tư vấn viên của Trung tâm Thương mại Quốc tế, nói.

Vị chuyên gia cho biết, các quy định mới nêu trên sẽ gia tăng chi phí tuân thủ của doanh nghiệp trước yêu cầu truy xuất nguồn gốc, chỉ dẫn địa lý, đồng thời gây lo ngại về tính phân biệt đối xử sản phẩm, các quy định chưa được thống nhất đa phương. 

Không chỉ EU, các tiêu chuẩn mới cũng sẽ sớm được các thị trường khác áp dụng để đảm bảo sự phát triển bền vững. Vì vậy, ông Bùi Huy Sơn, Vụ trưởng Vụ kế hoạch tài chính, Bộ Công thương, cho biết doanh nghiệp sẽ không thể xuất khẩu nếu không tuân thủ các quy định, ngược lại, việc tuân thủ làm gia tăng chi phí nhưng doanh nghiệp sẽ gia tăng giá trị và xuất khẩu bền vững. 

Nhưng không chỉ dừng lại ở chi phí tuân thủ, điều thách thức hơn là khả năng truy xuất nguồn gốc. Bà Trần Như Trang, Đại diện Chương trình Xúc tiến nhập khẩu Thụy Sĩ (SIPPO) tại Việt Nam, cho nhà cung cấp sẽ phải đối diện với việc gia tăng kiểm tra từ các đối tác. Ví dụ tập đoàn Otto của Đức (lĩnh vực ngành hàng tiêu dùng) sẽ phải truy xuất khoảng 1,8 triệu giao dịch từ các nhà cung ứng, thay vì con số 2.000 trước đây, để kiểm tra các vấn đề liên quan đến rừng.

Tuy vậy, Việt Nam hiện chỉ có khoảng 6% gỗ có chứng nhận tuân thủ, nếu gỗ nhập từ Lào, Malaysia thì có đến 98% gỗ nhập khẩu chưa có chứng nhận. Truy xuất nguồn gốc vẫn là điểm yếu của doanh nghiệp sản xuất trong nước. Theo đại diện Hiệp hội gỗ Bình Dương, khoảng 300 doanh nghiệp gỗ của tỉnh này vẫn truy xuất nguồn gốc dạng thủ công cho từng lô hàng.

“Gần như chưa có liên kết dữ liệu trong chuỗi sản xuất nên đa số nhà máy lúng túng khi đánh giá, kiểm tra toàn bộ dữ liệu thô vì dữ liệu rời rạc và thiếu hồ sơ”, vị này cho hay.

Thời gian tuân thủ dành cho các doanh nghiệp Việt không còn nhiều. Bà Nguyễn Thị Thu Hương, Phó cục trưởng Cục trồng trọt, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, cho biết Bộ này đang tiến hành đàm phán về mặt kỹ thuật (tức các tiêu chí đánh giá), nhưng phía EU chưa đưa ra hướng dẫn kỹ thuật cụ thể. 

Chuyên gia Paolo cho biết cần phải có diễn đàn riêng, đối thoại chính sách với các bên tham gia để xử lý các quan ngại và tìm kiếm giải pháp khả thi, giúp doanh nghiệp xuất khẩu có thể tuân thủ quy định chống phá rừng. Như tháng 8 năm ngoái, phía EU và Malaysia, Indonesia đã thành lập Nhóm Công tác Chung về Quy định Chống Phá Rừng như một cơ quan tư vấn, hỗ trợ cho các bên.

Nhưng, bên cạnh công việc của cơ quan quản lý, vị này cho rằng doanh nghiệp nên chủ động tìm hiểu thông tin để có phản ứng kịp thời với các chính sách. Đồng thời các hiệp hội ngành hàng nên tăng cường chia sẻ thông tin với thành viên cũng như tham vấn với các nhà làm chính sách để giải quyết thách thức chung.

“Doanh nghiệp nên chủ động thu thập thông tin càng sớm càng tốt để làm căn cứ chứng minh cho sản phẩm. Yêu cầu về cung cấp thông tin cũng nên đưa vào hợp đồng với các nhà cung cấp”, ông Paolo khuyến nghị.

Có thể thấy, những yêu cầu ngày càng cao từ bên ngoài sẽ làm gia tăng thách thức cho doanh nghiệp Việt Nam. Nếu doanh nghiệp xuất khẩu bị ảnh hưởng sẽ kéo theo nhiều doanh nghiệp cung ứng, sản xuất khác trong chuỗi cung ứng của họ khó khăn theo. Điều này đặt ra vấn đề cho các cơ quan quản lý cần nhanh chóng giải quyết vướng mắc thủ tục hành chính trong nước để giúp doanh nghiệp tiết kiệm chi phí ngay tại sân nhà. 

Những năm gần đây, chi phí tiết kiệm được từ việc cắt giảm thủ tục hành chính lên tới hàng nghìn tỷ đồng mỗi năm. Con số này có thể tiếp tục tăng lên khi hoạt động của Ban Chỉ đạo cải cách hành chính của Chính phủ ngày càng tăng cường. Các doanh nghiệp khi được hỗ trợ tích cực hơn, nhanh hơn với chi phí tiết giản hơn là động lực rất lớn cho sự phát triển của doanh nghiệp nói chung và nền kinh tế nói riêng.