“Trúng mùa rớt giá” là nỗi ám ảnh của người nông dân. Nỗi ám ảnh ấy hiện đang lộ rõ trên từng gương mặt của bà con đang thu hoạch sầu riêng, đặc biệt là sầu riêng Ri6.

Bài học về rủi ro thị trường, về nhận thức, thói quen, về trang bị khoa học công nghệ - yếu tố then chốt để ngành nông nghiệp Việt Nam phát triển bền vững. Bài học về sự tham gia của người tiêu dùng trong việc thúc đẩy người nông dân thay đổi phương thức sản xuất… là những bài học rất cũ. Mặc dù hiện nay nông dân cũng đã nhận thức được mức độ nghiêm trọng của vấn đề. Nhưng để học thuộc những bài học ấy, không chỉ giao phó cho người nông dân mà rất cần sự hợp tác từ nhiều phía. 

Vì đâu nên nỗi?

Nguyên nhân rõ ràng nhất là “do trúng mùa”: sản lượng sầu riêng tăng cao vào chính vụ trên nền tảng diện tích cây trồng tăng quá nhanh trong nhiều năm trở lại đây khiến cung vượt cầu bất thường. Đồng thời với việc sầu riêng Thái Lan đổ bộ vào thị trường, đặc biệt năm nay còn có thêm một “đối thủ” mới là Campuchia, khiến thị phần của sầu riêng Việt Nam tại Trung Quốc giảm sâu.

Nguyên nhân được cho “thâm hậu” nhất là việc quá phụ thuộc vào một thị trường. Vì thế, khi Trung Quốc thắt chặt kiểm tra dư lượng hóa chất một cách “gắt gao” (mà người nông dân gọi nôm na là “làm khó làm dễ”) thì trái sầu riêng của ta liền bị “ách tắc”.

Theo Sở NN&MT Đồng Tháp, từ giữa tháng 4 đến nay, hoạt động thu mua sầu riêng doanh nghiệp xuất khẩu hạn chế do các phòng kiểm nghiệm được phía Trung Quốc phê duyệt không tiếp nhận mẫu sầu riêng đối với sản phẩm có nguồn gốc từ miền Tây, dù đã có mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói.

Đáng chú ý, kết quả hàm lượng Cadimi qua kiểm tra sàng lọc trước thu hoạch tại nhà vườn, đã đạt yêu cầu theo quy định của Trung Quốc. Nhưng mẫu gửi đi vẫn bị từ chối tiếp nhận.

Họ đòi hỏi sản phẩm phải có giấy chứng nhận bổ sung, khiến quá trình thông quan chậm trễ, làm giảm khối lượng xuất khẩu và tạo áp lực giảm giá trên thị trường nội địa. 

Ở góc độ chủ quan, việc sử dụng phân bón thâm canh trong nhiều thập kỷ, khiến kim loại nặng tích tụ sâu trong đất cũng ảnh hưởng đến việc kiểm tra và xử lý độ an toàn của trái cây.

Bên cạnh đó, mô hình sản xuất nông nghiệp manh mún, nhỏ lẻ, tự phát  đã trở thành một “lời nguyền” kinh niên của nền nông nghiệp Việt Nam, khiến việc áp dụng quy trình sản xuất sạch, bền vững (như VIETGAP, hữu cơ…) khó thực hiện đồng bộ. Việc này dẫn đến lúc thu mua, thương lái gom nhiều vườn vào cùng một container xuất khẩu. Khi phía Trung Quốc kiểm tra ngẫu nhiên, “xui xẻo” trúng nhằm một mẫu không đạt là cả lô hàng bị từ chối.

Cần có người nông dân số cho thời đại nông nghiệp số

Đây không phải là lần đầu tiên sầu riêng rớt giá. Còn nhớ sầu riêng ở miền Tây và Tây Nguyên từng lâm vào cảnh ùn ứ, giá giảm sâu. Rút kinh nghiệm từ cuộc khủng hoảng thanh long trước đó, các hội nhóm như Hội Nông dân, các tổ chức từ thiện, và các chuỗi siêu thị đã chung tay mua\"giải cứu" để phân phối, giúp nông dân thu hồi một phần chi phí sản xuất. Tuy nhiên, đây chỉ là đối phó tạm thời.  

Để giải quyết vấn đề gốc rễ, cần kết hợp giữa sự hỗ trợ của chính phủ và sự thay đổi nhận thức, thói quen của người nông dân.

Liên quan đến vấn đề này, trong thực tế, Việt Nam đã có 9 trung tâm kiểm tra dư lượng BY2 được Trung Quốc công nhận, nhưng con số này không đáp ứng nhu cầu với sản lượng sầu riêng quá lớn. Để tăng tốc độ kiểm định, chính phủ cần mở thêm nhiều hơn nữa các trung tâm kiểm tra.

Đồng thời đã đến lúc các khuyến cáo, hô hào của các cơ quan hữu quan về việc không mở rộng diện tích trồng mới, tập trung nâng cao chất lượng sản phẩm và mở rộng thêm thị trường xuất khẩu khác. Hoặc phát triển mô hình hợp tác xã kiểu mới, phát triển nông nghiệp đại điền, thúc đẩy tích tụ, tập trung đất đai (dồn điền đổi thửa)… cần đưa vào quy chế, có văn bản quy định cụ thể chứ không thể kêu gọi suôn nữa.

Về phía người nông dân: Cần có người nông dân số cho thời đại nông nghiệp số. Muốn vậy nhất thiết bà con phải rũ bỏ những quan điểm, nhận thức, thói quen từ bao đời đã ăn sâu vào nếp nghĩ của người nông dân; Thường xuyên cập nhật kiến thức, áp dụng khoa học và công nghệ, cùng nhau tạo nên một phong trào học tập rộng lớn trong môi trường nông thôn. Đặc biệt là với bà con trực tiếp canh tác vườn sầu riêng.

Trước hết là thay đổi thói quen lạm dụng hóa chất, chuyển sang sản xuất hữu cơ, học hỏi quản lý vườn theo tiêu chuẩn quốc tế… Theo TS. Nguyễn Đăng Nghĩa việc nhiều nông dân trồng sầu riêng vẫn sử dụng quá liều thuốc bảo vệ thực vật và phân bón hóa học đã làm mất uy tín thương hiệu sầu riêng Việt Nam tại thị trường Trung Quốc. Có thể đây là nguyên nhân khiến ta bị họ “làm khó”.

Cần mạnh dạn thay đổi thói quen canh tác theo kiểu nhỏ lẻ, không tập trung, không có quy trình quản lý chuẩn hóa, dẫn đến chất lượng trái sầu riêng không đồng đều và khó đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu. 

Tóm lại, giá sầu riêng rẻ như bèo là bài học rõ ràng về sự rủi ro khi canh tác theo xu hướng ngắn hạn và phụ thuộc quá nhiều vào một thị trường duy nhất. Việc thay đổi nhận thức, thói quen và áp dụng khoa học công nghệ là yếu tố then chốt để ngành nông nghiệp Việt Nam phát triển bền vững.