Toyota và Honda đang đứng trước nguy cơ thiệt hại nặng nề nhất từ đòn thuế quan mới của Washington.

Theo các nhà phân tích Barclays, gần 25% doanh số ô tô Honda và 17% doanh số Toyota tại thị trường Mỹ hiện được sản xuất tại các nhà máy ở Canada. Khi Tổng thống Mỹ Donald Trump thông báo kế hoạch áp mức thuế 50% từ ngày 01/01/2027 đối với xe hơi và phụ tùng, toàn bộ lợi thế chi phí của các dòng xe gầm cao bán chạy nhất nhì nước Mỹ như RAV4 hay CR-V lập tức bị đe dọa.

Việc xáo trộn dây chuyền sản xuất xe động cơ đốt trong lúc này sẽ rút cạn nguồn lực tài chính của hai hãng xe lớn.

Người tiêu dùng cuối cùng có thể phải gánh chịu mức giá bán lẻ tăng vọt, trong khi biên lợi nhuận của nhà sản xuất bị ép mỏng tới mức nguy hiểm. Điều này trực tiếp làm suy yếu khả năng tái đầu tư, khiến các thương hiệu di sản hụt hơi trong cuộc chạy đua khốc liệt với làn sóng xe điện giá rẻ đang quét qua thị trường toàn cầu.

Vỡ mộng chuỗi cung ứng và bài toán di dời

Ngành công nghiệp ô tô Canada xuất xưởng khoảng 1,2 triệu xe mỗi năm. Trong số lượng khổng lồ này, Toyota và Honda chiếm giữ vị thế áp đảo với hơn ba phần tư tổng sản lượng. Nhiều thập kỷ qua, các tập đoàn đa quốc gia cùng mạng lưới nhà cung cấp phụ trợ đã rày công xây dựng một nền tảng sản xuất vắt ngang lãnh thổ Bắc Mỹ.

Họ tận dụng tối đa dòng lưu chuyển linh kiện miễn thuế xuyên biên giới từ Hiệp định Thương mại Tự do Bắc Mỹ trước đây, nay là Hiệp định Mỹ - Mexico - Canada (USMCA - United States-Mexico-Canada Agreement).

Tuy nhiên, nền tảng thương mại ưu việt này đang đối mặt với sự sụp đổ về tính dự báo. Sự bất định leo thang đỉnh điểm sau khi ông Trump hôm 1/7 tuyên bố không tiếp tục gia hạn USMCA, buộc quy chế này phải trải qua các vòng xét duyệt thường niên đầy biến số.

Chính sách mới đẩy hàng loạt nhà cung cấp linh kiện cấp một và cấp hai rơi vào trạng thái tê liệt chiến lược. Theo tiết lộ từ lãnh đạo hai nhà cung cấp của Nhật Bản, họ gần như không thể lên phương án kinh doanh dài hạn vì chưa rõ mức thuế đề xuất có thực sự được áp dụng trên thực tế hay không.

Mạng lưới sản xuất vốn được tối ưu hóa từng xu chi phí logistics nay biến thành một hệ thống đầy rẫy điểm nghẽn.

Giới chuyên gia phân tích đánh giá việc chuyển đổi các dây chuyền lắp ráp từ Canada sang nội địa Mỹ hoặc một quốc gia thứ ba hoàn toàn không phải là nhiệm vụ dễ dàng. Các nhà máy của Toyota và Honda tại những khu vực lân cận hiện đều đã hoạt động áp sát mức giới hạn công suất tối đa.

Nhà phân tích Seiji Sugiura thuộc Tokai Tokyo Intelligence Laboratory nhận định động thái dịch chuyển sẽ tạo ra một sự thay đổi cấu trúc quy mô lớn chưa từng có.

Thị trường Mỹ sở hữu những quy định kỹ thuật khắt khe và nhu cầu tiêu dùng đặc thù, khiến các mẫu xe định chuẩn như RAV4 không thể tháo dỡ và lắp ráp tùy tiện ở bất kỳ đâu.

Bà Julie Boote, nhà phân tích ô tô tại Pelham Smithers Associates, cảnh báo các hãng xe có thể không còn lựa chọn nào khác ngoài việc đóng cửa vĩnh viễn một số dây chuyền nếu lệnh áp thuế 50% thực thi. Việc từ bỏ cơ sở hạ tầng đã ngốn hàng tỷ USD đầu tư sẽ tạo ra cú sốc cực đoan lên báo cáo tài chính.

Bên cạnh giới hạn về công suất, việc xây dựng các tổ hợp lắp ráp ô tô mới trên đất Mỹ đòi hỏi một khoảng thời gian trống rất lớn. Các tập đoàn phải mất nhiều năm cùng hàng tỷ USD để giải phóng mặt bằng, xây dựng nhà xưởng và vượt qua mạng lưới luật môi trường phức tạp của từng bang.

Do đó, phương án di dời dây chuyền từ Canada về nội địa Mỹ không thể giúp Toyota hay Honda né tránh ngay lập tức rào cản thuế quan dự kiến áp dụng vào đầu năm 2027.

Lịch sử đã chứng minh sức sát thương của chủ nghĩa bảo hộ đối với nguồn vốn doanh nghiệp. Báo cáo kinh doanh cho thấy Toyota từng thiệt hại khoảng 1.400 tỷ Yen, tương đương 8,8 tỷ USD, trong năm tài chính vừa qua chỉ vì các rào cản thương mại tương tự.

Hãng đang triển khai kế hoạch rót thêm 10 tỷ USD trong 5 năm để bám trụ tại nền kinh tế số một thế giới, nhưng những diễn biến mới nhất đang làm chậm nhịp độ chuyển đổi công nghệ của cả hệ thống.

Cuộc chiến song song khiến thị trường phân tán rủi ro

Sự gián đoạn cấu trúc tại Bắc Mỹ xảy ra vào đúng thời điểm sinh tử đối với ngành công nghiệp ô tô Nhật Bản. Mỹ hiện là pháo đài mang lại nguồn thu khổng lồ cho cả Toyota lẫn Honda nhờ lượng tiêu thụ ổn định của dòng xe đa dụng cỡ lớn.

Quan trọng hơn, đây là thị trường quy mô lớn hiếm hoi trên toàn cầu mà các đối thủ xe điện Trung Quốc như BYD chưa được phép tham gia và giành giật thị phần.

Tại những khu vực thị trường mở như Đông Nam Á, châu Âu hay Nam Mỹ, sức ép cạnh tranh từ nền công nghiệp ô tô năng lượng mới đang khiến các thương hiệu Nhật Bản lao đao. Honda hiện đang nỗ lực tái cơ cấu mảng kinh doanh ô tô vốn đang ghi nhận kết quả thua lỗ. Một lãnh đạo cấp cao của hãng tiết lộ họ có thể sẽ không xây dựng nhà máy lắp ráp thứ tám tại Bắc Mỹ nếu các cuộc đàm phán tự do thương mại USMCA đi vào ngõ cụt.

Quyết định đóng băng dòng vốn hàng tỷ USD để phòng thủ không chỉ xảy ra ở các nhà sản xuất Nhật Bản. Theo Reuters, tập đoàn Hyundai hồi năm 2025 cũng đã xác nhận việc lùi lại hàng loạt dự án đầu tư do tương lai của mạng lưới thương mại Bắc Mỹ trở nên quá mờ mịt.

Cú sốc từ mạng lưới cung ứng Bắc Mỹ đang kích hoạt một làn sóng cấu trúc lại dòng vốn đầu tư linh kiện trên phạm vi toàn cầu.

Nhằm hạn chế rủi ro bị cuốn vào các lệnh trừng phạt hoặc thuế quan chéo, các tập đoàn sản xuất phụ trợ đang có xu hướng dịch chuyển một phần năng lực sản xuất sang khu vực Đông Nam Á. Bước đi chiến lược này nhằm tạo ra các trung tâm cung ứng dự phòng, sẵn sàng bù đắp khi một mắt xích trong chuỗi bị đứt gãy vì biến động chính trị.

Việt Nam đang đứng trước cửa sổ cơ hội đặc biệt để thu hút sự chú ý của các nhà cung cấp linh kiện ô tô cấp hai và cấp ba. Với mạng lưới hiệp định thương mại tự do rộng khắp, nền kinh tế trong nước hoàn toàn có thể trở thành cứ điểm sản xuất các nhóm vật tư cơ bản như bộ dây điện, cảm biến hay linh kiện cơ khí chính xác.

Ngành công nghiệp phụ trợ của Việt Nam lâu nay vẫn chủ yếu tập trung ở các khâu gia công cơ bản hoặc lắp ráp linh kiện có giá trị gia tăng thấp. Khi chuỗi cung ứng Bắc Mỹ biến động, các tập đoàn đa quốc gia sẽ tìm kiếm những đối tác có khả năng tự chủ về nguồn nguyên liệu và đáp ứng được các tiêu chuẩn kỹ thuật khắt khe nhất.

Để len chân vào chuỗi cung ứng của Toyota hay Honda, các doanh nghiệp nội địa phải nhanh chóng chứng minh được năng lực quản trị rủi ro và khả năng vận hành ổn định trước những biến số địa chính trị.