Ngày 27/8/2026, tại Hà Nội, Hội thảo “Bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số - Khơi thông điểm nghẽn, phát triển văn hóa số” quy tụ đại diện cơ quan quản lý Nhà nước, đại biểu Quốc hội, chuyên gia pháp lý, doanh nghiệp công nghệ và các cơ quan báo chí. Từ nhiều góc nhìn, các đại biểu cùng đi tìm lời giải cho một yêu cầu ngày càng cấp thiết: làm thế nào bảo vệ và khai thác hiệu quả tài sản trí tuệ trong không gian số.

Theo thông tin tại hội thảo, nhu cầu đối với phim ảnh, âm nhạc, xuất bản phẩm Việt Nam đang tăng trưởng mạnh. Riêng năm 2025, Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC) ghi nhận doanh thu tiền sử dụng tác quyền đạt hơn 424,3 tỷ đồng, tăng 8%; trong đó website và ứng dụng số mang về gần 298 tỷ đồng. Các con số cho thấy bản quyền không còn là một giá trị “vô hình” bên lề hoạt động kinh doanh, mà đã trở thành nguồn lực kinh tế có thể đo đếm.

Tuy nhiên, cùng với cơ hội là nguy cơ thất thoát doanh thu, tranh chấp quyền và khai thác trái phép trên quy mô lớn. Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2030 các ngành công nghiệp văn hóa đóng góp 7% GDP và đến năm 2045 sản phẩm công nghiệp văn hóa số chiếm hơn 80%, việc bảo vệ bản quyền trở thành điều kiện để nuôi dưỡng sáng tạo, thu hút đầu tư và hình thành một thị trường nội dung bền vững.

Khoảng trống không chỉ nằm ở pháp luật

Trình bày tham luận “Ứng dụng giải pháp công nghệ và hạ tầng số trong quản lý, bảo hộ quyền tác giả, quyền liên quan trên môi trường mạng”, ông Bùi Minh Tuấn, Chủ tịch Hội đồng quản trị, nhà sáng lập Công ty Cổ phần Công nghệ DipNET, cho rằng pháp luật Việt Nam về cơ bản đã tiếp cận nhiều chuẩn mực quốc tế. Điểm nghẽn lớn nằm ở năng lực tổ chức thực thi và công nghệ vận hành quyền.

“Hạn chế hiện nay nằm ở việc thiếu một hạ tầng số tích hợp cho quản lý và khai thác quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường mạng”, ông Bùi Minh Tuấn nhận định trong tham luận. Theo ông, các công cụ hiện hành còn vận hành rời rạc, chưa tạo thành cơ chế thống nhất để định danh tài sản, xác thực chủ thể quyền và theo dõi toàn bộ vòng đời khai thác tác phẩm.

Trong môi trường số, một tác phẩm có thể được sao chép, cắt ghép, thay đổi siêu dữ liệu và phát tán trên nhiều nền tảng chỉ trong thời gian rất ngắn. Công nghệ AI tạo sinh tiếp tục làm mờ ranh giới giữa tác phẩm gốc, sản phẩm phái sinh và nội dung được tái tạo bằng thuật toán. Nếu dữ liệu quyền không được chuẩn hóa ngay từ đầu, việc chứng minh ai sở hữu, ai được phép sử dụng và doanh thu phải được phân bổ cho ai sẽ luôn chậm hơn tốc độ lan truyền của nội dung.

Khoảng trống ấy còn thể hiện trong khâu thu và phân phối tiền bản quyền. Khi báo cáo khai thác phụ thuộc vào quy trình thủ công, dữ liệu phân mảnh và chính sách riêng của từng nền tảng, các tổ chức quản lý tập thể quyền khó đối soát chính xác. Người sáng tạo vì thế có thể không nhận đủ hoặc không nhận kịp phần giá trị do tác phẩm của mình tạo ra.

Định danh là điểm khởi đầu của thị trường quyền

Từ thực tiễn đó, ông Bùi Minh Tuấn đề xuất xây dựng hạ tầng bản quyền số trên năm cấu phần liên thông: định danh tài sản trí tuệ; xác thực chủ thể quyền theo từng thời điểm; ghi nhận dữ liệu lên chuỗi khối; giao kết hợp đồng điện tử và tự động phân bổ tiền bản quyền; giám sát nội dung, xử lý vi phạm dưới sự kiểm duyệt của con người.

Nền tảng của mô hình là cấp mã định danh duy nhất cho tác phẩm và liên kết mã này với tác giả hoặc chủ sở hữu quyền. Dữ liệu gốc, thông tin về quyền nhân thân, phạm vi cấp phép, lịch sử chuyển giao và khai thác được ghi nhận để có thể truy xuất. Blockchain không thay thế thủ tục đăng ký hay tự làm phát sinh quyền, nhưng có thể tạo dấu thời gian, lưu vết biến động và hỗ trợ xác minh nguồn gốc dữ liệu theo cách khó sửa đổi.

Đây là thay đổi quan trọng về tư duy quản trị. Thay vì chờ vi phạm xảy ra rồi mới thu thập chứng cứ và yêu cầu gỡ bỏ, hệ thống quản lý quyền cần bắt đầu từ thời điểm tác phẩm được hình thành, tiếp tục theo dõi khi cấp phép, phân phối, tạo sản phẩm phái sinh và kết thúc ở khâu đối soát, phân chia lợi ích.

Công nghệ cần đi cùng tiêu chuẩn chứng cứ và trách nhiệm con ngườiTự động hóa không đồng nghĩa giao toàn bộ quyền quyết định cho thuật toán. Theo đề xuất tại tham luận, AI có thể hỗ trợ rà quét, phát hiện dấu hiệu sao chép hoặc sử dụng trái phép, nhưng kết quả cần được con người kiểm duyệt trước khi thực hiện biện pháp xử lý. Cách tiếp cận này giúp hạn chế nguy cơ nhận diện sai, gỡ nhầm nội dung hợp pháp hoặc xâm phạm quyền, lợi ích chính đáng của bên thứ ba.

Song song với tiêu chuẩn dữ liệu, Việt Nam cần sớm xây dựng tiêu chuẩn chứng cứ số: quy định rõ dữ liệu nào đủ giá trị chứng minh, cách xác thực dấu thời gian, tính toàn vẹn của tệp, nguồn thu thập và quy trình chuyển giao cho cơ quan có thẩm quyền. Khi nền tảng, doanh nghiệp và cơ quan thực thi cùng thừa nhận một chuẩn chứng cứ, thời gian xử lý tranh chấp có thể được rút ngắn đáng kể.

Các đại biểu tại hội thảo cũng nhấn mạnh sự cần thiết của cơ chế phản ứng nhanh liên ngành giữa cơ quan quản lý, tòa án, nhà cung cấp dịch vụ Internet và các nền tảng số xuyên biên giới. Mục tiêu không chỉ là gỡ nội dung lậu mà còn nhận diện chủ thể đứng sau hành vi vi phạm, ngăn dòng tiền bất hợp pháp và bảo toàn lợi ích của người sáng tạo.

Cần một cơ chế thử nghiệm có kiểm soát

Để đưa mô hình từ nghiên cứu vào thực tiễn, ông Bùi Minh Tuấn kiến nghị đồng bộ hóa khung pháp lý với hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật số quốc gia; thiết lập cơ chế thử nghiệm pháp lý có kiểm soát đối với giao dịch tài sản trí tuệ số; đồng thời đổi mới phương thức vận hành của các tổ chức quản lý tập thể quyền trên nền tảng dữ liệu và bằng chứng số.

Nhà nước giữ vai trò kiến tạo tiêu chuẩn, bảo đảm liên thông dữ liệu và xác thực chứng cứ; khu vực tư nhân có thể đầu tư công nghệ, phát triển nền tảng cấp phép, đo đếm, đối soát và phân phối quyền. Cơ chế xã hội hóa phù hợp sẽ giúp giảm gánh nặng đầu tư công, tận dụng năng lực đổi mới của doanh nghiệp và tạo thêm dịch vụ hỗ trợ cho tác giả, chủ sở hữu quyền.

“Việc bảo vệ bản quyền không thể chỉ dựa vào các biện pháp hành chính hay cơ chế pháp lý truyền thống có độ trễ lớn, mà cần phải được bệ đỡ bởi các giải pháp công nghệ hiện đại tự động hóa theo thời gian thực”, ông Bùi Minh Tuấn nhấn mạnh.

Khi mỗi tác phẩm có một căn cước số, mỗi lượt khai thác để lại dấu vết có thể đối soát và mỗi thỏa thuận cấp phép được thực thi minh bạch, ba câu hỏi cốt lõi của thị trường bản quyền - ai sở hữu, ai có quyền sử dụng và dòng tiền đi về đâu - sẽ dần có lời giải. Đó cũng là tiền đề để biến sức sáng tạo của người Việt thành nguồn lực phát triển, đưa công nghiệp văn hóa số trở thành một trụ cột mới của nền kinh tế.