Bài 3:

Những thách thức kỹ thuật và hành vi vi phạm tinh vi trên mạng

Sự phát triển nhanh chóng của kinh tế số và Internet tại Việt Nam đang tạo ra những thách thức nghiêm trọng đối với hệ thống thực thi quyền truyền thống. Thứ nhất, đặc tính xuyên biên giới, ẩn danh và che giấu danh tính trực tuyến khiến việc xác định chủ thể vi phạm và xác định thẩm quyền xử lý gặp nhiều khó khăn (Franko & Bilous, 2026). Một trang web lậu hoặc một tài khoản vi phạm có thể nhanh chóng đổi tên miền, di dời máy chủ ra nước ngoài hoặc sử dụng thông tin giả mạo để lách luật.

Thứ hai, công nghệ trí tuệ nhân tạo tạo sinh (AIGC) cho phép sao chép, chỉnh sửa, cắt ghép tác phẩm với tốc độ cực nhanh, thay đổi siêu dữ liệu gốc và phát tán trên nhiều nền tảng số cùng lúc làm gia tăng đáng kể chi phí rà quét và thu thập bằng chứng của chủ sở hữu (Nguyen et al., 2026).

Thứ ba, các tác giả độc lập tại Việt Nam thường thiếu ý thức lưu giữ chứng cứ quá trình sáng tạo một cách có hệ thống (như các bản phác thảo, bản thảo trung gian kèm dấu thời gian đáng tin cậy). Khi tranh chấp xảy ra, việc chứng minh quyền sở hữu gốc gặp nhiều trở ngại pháp lý. Hơn nữa, việc rà quét vi phạm bản quyền hiện nay vẫn mang tính phân mảnh, phụ thuộc sâu sắc vào chính sách bảo mật, giao diện lập trình ứng dụng hạn chế và điều khoản sử dụng của từng nền tảng trực tuyến lớn toàn cầu, khiến việc giám sát toàn diện khó có thể thực hiện hiệu quả bằng một biện pháp kỹ thuật đơn lẻ.

Điểm nghẽn trong vận hành và phân phối thù lao của các tổ chức CMO

Một hạn chế lớn nữa đến từ sự kém hiệu quả trong vận hành và phân phối thù lao của các tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả, quyền liên quan (CMO) trong nước. Khảo sát thực tế từ các CMO quản lý quyền biểu diễn cho thấy, hệ thống thông tin phân mảnh và tình trạng hỗn loạn siêu dữ liệu trên không gian số dẫn đến lượng tiền bản quyền không thể đối soát và bị tồn đọng cực kỳ lớn (Arenal et al., 2024).

Tại Việt Nam, quy trình đối soát thù lao giữa các CMO trong nước vẫn mang tính thủ công, chậm trễ, phức tạp và thiếu đồng bộ cơ sở dữ liệu. Khi phát sinh dòng tiền thù lao từ việc sử dụng tác phẩm nước ngoài tại Việt Nam hoặc tác phẩm Việt Nam được khai thác ở nước ngoài, quy trình thanh toán gặp điểm nghẽn pháp lý rất lớn về quản lý ngoại hối theo quy định tại Khoản 3(d) Điều 56 Luật SHTT 2026.

Sự chậm trễ của các CMO trong nước trong việc thanh toán cho các đối tác quốc tế thông qua các thỏa thuận đại diện có đi có lại dẫn đến nguy cơ các tác phẩm Việt Nam bị hạn chế quyền khai thác hoặc không thu về được thù lao từ thị trường toàn cầu. Trong khi đó, người sáng tạo cá nhân hoàn toàn bị lệ thuộc vào các CMO này và không có khả năng tự mình theo dõi, thu tiền bản quyền ở quy mô quốc tế (Arenal et al., 2024; Mazziotti & Ranaivoson, 2023).

Khó khăn đặc thù trong quản lý Nhà nước về quyền phát sinh tự động

Xét về góc độ quản lý Nhà nước, việc xây dựng dữ liệu bản quyền gắn với các lớp quyền thuộc nhiệm vụ của Bộ Văn hóa Thể thao và du lịch và trực tiếp bởi Cục Bản Quyền tác giả. Tuy nhiên với đặc thù quyền tác giả phát sinh tự động kể từ thời điểm tác phẩm đó được thể hiện dưới hình dạng vật chất cụ thể mà không cần phải đăng ký giống các loại quyền về Sở hữu công nghiệp trong Luật SHTT. Điều này tạo ra nhiều khó khăn trong việc xác định công nghệ ghi nhận so khớp các lớp quyền và xử lý tranh chấp về quyền tác giả quyền liên quan trong môi trường số.

Bởi lẽ không phải tác giả nào cũng ý thức mang tác phẩm của mình đi đăng ký công bố với một cơ quan nhà nước mà bản thân họ chủ động lưu trữ và ghi nhận theo phương thức khác nhau trên môi trường số. Nếu công nghệ áp dụng của các tổ chức, Trung tâm ghi nhận công bố đăng ký tác quyền không phù hợp hay thuận tiện thì việc tập hợp ghi nhận và xác định quyền tác giả của các chủ thể sáng tạo trên môi trường số trở thành gánh nặng, trở ngại đối với quá trình sáng tạo và bảo hộ quyền tác giả, quyền liên quan.

Vấn đề sở hữu mang tính dân sự và tự động này tạo ra góc nhìn khác nhau về cách thức quản lý và trách nhiệm ứng dụng công nghệ trong xây dựng cơ sở dữ liệu và quản lý khai thác quyền tác giả quyền liên quan. Để vượt qua các hạn chế này, Việt Nam cần sớm xây dựng một hạ tầng số thống nhất, chuẩn hóa dữ liệu và cải tiến quy trình thực thi trên toàn hệ thống.

Bài cuối: Giải pháp công nghệ và hạ tầng số trong quản lý, bảo hộ quyền tác giả, quyền liên quan