Già hóa dân số là xu thế tất yếu trên toàn cầu. Một thông tin nghe rất “giật gân” nhưng lại dựa trên nghiên cứu toán học có thật của các nhà khoa học Nhật Bản: Theo đó, ước tính năm 2012, trẻ em dưới 15 tuổi tại Nhật giảm 1 người sau mỗi 100 giây. Nếu giữ nguyên tốc độ giảm đó, Nhật Bản sẽ chỉ còn đúng 1 đứa trẻ vào ngày 5/5/3011.

Trên đây là công bố của nhà vật lý Heinz von Foerster và cộng sự vào năm 1960 tại "Đồng hồ ngày tận thế dân số" (Population Doomsday Clock) - một mô hình dự báo toán học mang tính biểu tượng liên quan đến sự bùng nổ dân số quá mức.

Tuy nhiên, do trên thực tế, tỷ lệ sinh giảm nhanh hơn dự tính, các cập nhật sau này đã kéo mốc thời gian lùi về con số xấp xỉ 700 năm. Con số 700 năm thực chất là một lời cảnh báo có tính cách giả định nhưng nó là hồi chuông gióng lên lời cảnh báo và thúc đẩy hành động của chính phủ.  

Tại Việt Nam - một trong những nước có tốc độ già hóa nhanh nhất - cũng không ngoại lệ. Các chuyên gia dự đoán, chỉ khoảng 20 năm nữa, tức là vào năm 2036, nước ta sẽ bước vào thời kỳ "dân số già” - thời gian chuyển đổi ngắn hơn rất nhiều so với các nước Âu Mỹ.

Từ bài toán duy trì mức sinh thay thế và thích ứng với già hóa dân số…

Để đối phó với thực trạng này, Việt Nam đã có những bước đi chiến lược với một kế hoạch tổng thể, dài hạn, tập trung vào các mục tiêu lớn, mang tính sống còn trong thời gian dài.

Luật Dân số mới (chính thức có hiệu lực từ ngày 01/7/2026) chuyển chiến lược trọng tâm từ "Kế hoạch hóa gia đình" sang “Duy trì mức sinh thay thế và thích ứng với già hóa dân số”. Các chính sách mới cũng gỡ bỏ ràng buộc về mức sinh bao gồm bãi bỏ các hình thức phạt người sinh con thứ 3 tại các vùng đô thị lớn trước đây; Cho người trẻ tự quyết số con được sinh và độ tuổi sinh con; hỗ trợ tài chính, tăng thời gian nghỉ thai sản khi sinh con thứ hai. Ưu tiên mua, thuê nhà ở xã hội…

Thay vì chỉ xem người già là đối tượng cần hỗ trợ thụ động, lần đầu tiên, việc ứng phó với dân số già được luật hóa thành một chương trình hành động quốc gia cốt lõi. Phát triển hệ thống chăm sóc và chế độ an sinh xã hội cho người cao tuổi. Lộ trình tăng tuổi nghỉ hưu được thực hiện linh hoạt. Đặc biệt, luật mới cũng  khuyến khích doanh nghiệp sử dụng và tạo không gian làm việc bán thời gian cho người cao tuổi còn sức khỏe.    

…đến lời giải cho bài toán kinh tế đầy áp lực    

Già hóa dân số không chỉ tác động đến bài toán an sinh xã hội. Theo các chuyên gia, già hóa dân số tại Việt Nam mang một đặc điểm rất đáng lo ngại: "Già trước khi giàu". Tức là chúng ta chạm ngưỡng dân số già khi thu nhập bình quân đầu người vẫn ở mức trung bình. Điều này đặt ra những thách thức rất lớn cho nền kinh quốc gia, bao gồm: Thiếu hụt lao động trẻ, gánh nặng ngân sách và an sinh, sụt giảm dòng vốn đầu tư trong người dân…

Tuy nhiên, trong “cái khó, ló cái khôn”, khái niệm Kinh tế bạc (Silver Economy) ra đời, biến thách thức già hóa dân số thành động lực phát triển, mở ra thị trường tiêu dùng và lao động hoàn toàn mới xoay quanh người cao tuổi. 

Thị trường tiêu dùng nhắm vào đối tượng người cao tuổi. Ngành công nghiệp chăm sóc sức khỏe và y tế người già bùng nổ. Phòng khám lão khoa, thiết bị y tế cho người già, dịch vụ chăm sóc người bệnh tại bệnh viện; nhà dưỡng lão với các mô hình nội trú, bán trú bình dân và cao cấp: Dịch vụ chăm sóc người già tại nhà; dịch vụ tài chính - hưu trí, công nghệ số và nhà ở chuyên biệt; dịch vụ du lịch nghỉ dưỡng, hội nhóm, câu lạc bộ văn học, thể dục thể thao… mọc ra như "nấm sau mưa".

Đặc biệt là thị trường hàng hóa tiêu dùng phục vụ cho người già như tã, sữa, thực phẩm dinh dưỡng; quần áo, giày dép, phụ kiện thời trang bắt đầu nhộn nhịp.

Thị trường tiêu dùng mới này mở ra cơ hội việc làm cho hàng triệu lao động. Bên cạnh đó, với nhóm người hưu trí còn sức khỏe và sự linh hoạt, có thể khai thác ở họ nguồn tri thức, kinh nghiệm xử lý khủng hoảng, kỹ năng quản lý, giao tiếp, đàm phán, và kỷ năng chăm sóc khách hàng lâu năm.

Với nhóm người này, các hình thức làm việc phù hợp được lựa chọn sẽ là mô hình làm việc bán thời gian (part-time), làm việc từ xa, làm việc nhóm… sẽ giúp họ có điều kiện duy trì thu nhập và kết nối xã hội.

Các lĩnh vực kinh doanh tiềm năng trong nền kinh tế bạc tại Việt Nam  

Kinh tế bạc thập niên trước đây tại Việt Nam, còn là xu hướng tương lai. Nay đã trở thành một "mỏ vàng" kinh doanh đang được khai thác. Theo các chuyên gia, các  lĩnh vực kinh doanh tiềm năng dưới đây là các lĩnh vực đang thu hút dòng vốn đầu tư tại Việt Nam:  

Y tế và chăm sóc sức khỏe: Do người cao tuổi Việt Nam đa phần thích được chăm sóc tại nhà hơn vào viện dưỡng lão, nên cực kỳ khan hiếm hiện nay là các dịch vụ cung ứng điều dưỡng viên, bác sĩ gia đình hoặc trung tâm chăm sóc ban ngày.

Thực phẩm dinh dưỡng chuyên biệt: Các sản phẩm như sữa hạt, thực phẩm hữu cơ (organic), thực phẩm chức năng hỗ trợ xương khớp và tim mạch đang có biên lợi nhuận rất tốt.

Công nghệ hỗ trợ người cao tuổi: Các thiết bị theo dõi sức khỏe người già có chức năng kết nối trực tiếp với người thân hoặc bệnh viện. Các nền tảng liên lạc, đặt xe, đặt lịch thăm khám, đặt thức ăn…   

Bất động sản dưỡng lão và nghỉ dưỡng: Căn hộ thiết kế thân thiện có tích hợp hệ thống hỗ trợ khẩn cấp. Tổ hợp nghỉ dưỡng kết hợp với trị liệu như tắm khoáng nóng, thiền định và phục hồi chức năng…

Du lịch và giải trí: Các tour du lịch được thiết kế  phù hợp với người già, Có bếp ăn dinh dưỡng, có nhân viên y tế đi kèm. Các khóa học ngắn hạn về cắm hoa, hội họa, hoặc yoga dành riêng cho người lớn tuổi, Các sản phẩm bảo hiểm hiết kế riêng cho người trên 50 tuổi. Các dịch vụ tư vấn hoạch định tài chính giúp người già quản lý tài sản và lên kế hoạch tiêu dùng cho giai đoạn cuối đời.  

Trên đây là các lĩnh vực kinh doanh tiềm năng trong nền kinh tế bạc tại Việt Nam hiện nay, nhằm đáp ứng nhu cầu khổng lồ của nhóm người cao tuổi trong giai đoạn già hóa dân số “thần tốc” ở nước ta.