Làn sóng dịch chuyển nhà máy khỏi Trung Quốc đang đối mặt với nguy cơ bị đảo ngược khi các chính sách thuế quan mới của Mỹ vô tình thu hẹp khoảng cách chi phí giữa các thị trường. Sự thay đổi này có thể buộc nhiều tập đoàn bán lẻ Mỹ phải tính toán lại bài toán nguồn cung thay vì kiên trì đuổi theo mục tiêu đa dạng hóa.

Những cảnh báo từ giới phân tích kinh tế quốc tế đang chỉ ra một kịch bản bất ngờ trong cuộc chiến thương mại toàn cầu. Chính sách thuế trừng phạt nhằm giảm sự phụ thuộc vào công xưởng thế giới có thể mang lại kết quả ngược lại mong đợi của các nhà lập pháp Washington.

Theo Viện Kinh tế Quốc tế Peterson (PIIE - Peterson Institute for International Economics), hiệu quả của các rào cản thương mại không phụ thuộc vào mức thuế tuyệt đối áp lên hàng hóa Bắc Kinh, mà nằm ở chênh lệch chi phí giữa Trung Quốc và các địa điểm sản xuất thay thế.

Khi khoảng cách thuế quan giữa các quốc gia bị thu hẹp, lợi thế về quy mô và hạ tầng hoàn chỉnh sẽ lập tức kéo các đơn hàng xuất khẩu quay trở lại thị trường Trung Quốc.

Tình thế này đặt các nhà sản xuất xuất khẩu tại Việt Nam vào một phép thử nghiệt ngã, khi ranh giới ưu đãi bị đe dọa và áp lực cạnh tranh đơn hàng trực tiếp với công xưởng Trung Quốc trở nên khốc liệt hơn bao giờ hết. Nếu các quốc gia thay thế cũng chịu mức thuế cao tương đương, lợi thế nhân công rẻ sẽ nhanh chóng bị xóa bỏ.

Bài học từ iPhone

Bức tranh dịch chuyển nguồn cung của ngành điện thoại thông minh là minh chứng rõ nhất cho tác động từ chính sách ưu đãi thuế quan.

Chính quyền Mỹ áp mức thuế bổ sung 20% đối với toàn bộ hàng hóa Trung Quốc theo Đạo luật Quyền hạn Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA - International Emergency Economic Powers Act), lần đầu tiên đưa mặt hàng điện thoại thông minh vào danh sách chịu thuế.

Trong khi đó, mặt hàng điện thoại thông minh nhập khẩu từ Ấn Độ lại được miễn trừ mức thuế IEEPA này, mặc dù Mỹ từng nâng mức thuế chung đối với hàng hóa từ Ấn Độ lên 50%. Sự chênh lệch thuế quan rõ rệt đã tạo ra động lực tài chính đủ mạnh để Tập đoàn Apple (Mỹ) hành động nhanh chóng.

Số liệu từ PIIE cho thấy Trung Quốc từng chiếm hơn 90% lượng điện thoại thông minh nhập khẩu của Mỹ vào tháng 10/2024. Tuy nhiên, chỉ đến tháng 5/2025, gần 2/3 lượng điện thoại nhập khẩu vào Mỹ đã đến từ các nhà máy tại Ấn Độ, tăng vọt so với tỷ lệ khiêm tốn 6% ở giai đoạn trước đó.

Ngược lại với sự bứt phá của ngành công nghệ, diễn biến ở ngành dệt may lại cho thấy câu chuyện hoàn toàn khác. Washington đã quyết định áp thuế cao lên cả Trung Quốc lẫn Ấn Độ mà không dành bất kỳ ngoại lệ nào cho mặt hàng quần áo.

Đến tháng 10/2025, mức thuế bình quân đối với hàng may mặc nhập khẩu từ Ấn Độ thậm chí còn cao hơn so với hàng xuất xứ từ Trung Quốc. Mức chênh lệch thuế quan của Bangladesh so với Trung Quốc cũng gần như giậm chân tại chỗ đến cuối năm 2025, khiến các thương hiệu thời trang Mỹ không có thêm lý do kinh tế đủ lớn để di dời nhà máy.

Nhận định về thực tế này, Đại diện Thương mại Mỹ (USTR) Jamieson Greer từng khuyến cáo các doanh nghiệp đã dịch chuyển nguồn cung khỏi Trung Quốc không nên quay trở lại do rủi ro phụ thuộc quá lớn.

Mặc dù vậy, giới phân tích nhận định các quy luật chi phí thị trường vẫn đóng vai trò quyết định đối với các nhóm hàng hóa không thuộc diện nhạy cảm an ninh.

Rủi ro từ Mục 301

Thị trường toàn cầu hiện đang nín thở chờ đợi kết quả cuộc điều tra theo Mục 301 về tình trạng dư thừa công suất tại 16 nền kinh tế lớn, bao gồm cả Trung Quốc và Ấn Độ. Kết quả của đợt điều tra này sẽ thiết lập mặt bằng thuế quan mới và quyết định sự sống còn của chiến lược đa dạng hóa chuỗi cung ứng.

Nếu Mỹ áp mức thuế trừng phạt đối với Trung Quốc cao vượt trội so với các quốc gia khác, làn sóng dịch chuyển nhà máy sang các nước Nam Á và Đông Nam Á sẽ tiếp tục được thúc đẩy. Môi trường thuế quan phân hóa sẽ tạo ra khoảng trống an toàn cho các quốc gia đang tiếp nhận vốn đầu tư di dời.

Trường hợp ngược lại xảy ra khi mức thuế chênh lệch quá nhỏ hoặc bị san phẳng do các đòn thuế quan trừng phạt diện rộng. Lợi thế về chi phí sản xuất, chuỗi cung ứng nguyên liệu đồng bộ và năng lực vận tải khổng lồ của Trung Quốc sẽ khiến các doanh nghiệp Mỹ khó lòng từ bỏ thị trường này.

Diễn biến từ thị trường Mỹ mang đến bài học quan trọng cho các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam trong nỗ lực giữ chân khách hàng quốc tế. Việc chỉ dựa vào lợi thế thuế quan tạm thời hoặc chi phí nhân công thấp không còn là chiến lược an toàn dài hạn.

Khi các quốc gia nhập khẩu thay đổi chính sách thuế quan theo hướng dàn đều sức ép, các doanh nghiệp Việt Nam buộc phải tự nâng cao năng lực cạnh tranh nội tại. Việc chủ động tự chủ nguồn cung nguyên phụ liệu, tối ưu hóa quy trình logistics và nâng cao hàm lượng công nghệ trong sản xuất là yếu tố sống còn.

Bên cạnh đó, các nhà sản xuất trong nước cần theo dõi sát sao các động thái pháp lý và các cuộc điều tra thương mại từ Mỹ. Việc chuẩn bị sẵn sàng các phương án thích ứng linh hoạt sẽ giúp doanh nghiệp tránh rơi vào thế thụ động trước những biến động bất ngờ của dòng chảy thương mại toàn cầu.