Việc tài xế Grab kêu gọi tắt ứng dụng ngày 12-13/9/2026 như một tín hiệu xoay quanh câu chuyện về giá cước, chiết khấu, phí và thu nhập thực nhận của tài xế trên mỗi cuốc xe. Đáp lại, trong thông báo gửi các tài xế, Grab khẳng định, việc tắt mở ứng dụng, thời gian hoạt động trên nền tảng hoàn toàn thuộc quyền quyết định của tài xế. Bên cạnh đó, Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia đã yêu cầu Grab cung cấp thông tin, tài liệu để rà soát chính sách giá, phí của nền tảng. Ủy ban này còn cho biết nếu quá trình rà soát phát hiện dấu hiệu vi phạm pháp luật cạnh tranh, cơ quan này sẽ tiến hành điều tra, xử lý theo thẩm quyền.

Điều này đồng nghĩa với câu chuyện còn ở phía trước, phụ thuộc vào việc thu thập thông tin, xác minh và đánh giá sự việc tới đâu.

Nhưng ở một góc nhìn khác, nhiều người cho rằng một mô hình kinh doanh muốn bền vững phải thỏa mãn cả ba phía: Doanh nghiệp, người cung cấp dịch vụ và khách hàng.

Một cuốc xe - ba phiên bản

Một cuốc xe công nghệ được giao dịch thành công cõng trên lưng nó ba phiên bản:  Khách hàng nhìn thấy mức giá phải trả cho chuyến đi. Doanh nghiệp nhìn thấy doanh thu đằng sau chi phí vận hành nền tảng. Tài xế nhìn vào số tiền cuối cùng mình sẽ được bỏ túi.

Có nghĩa là, hành khách “mua” một chuyến đi vì sự tiện lợi, an toàn, đặc biệt là giá cả phải chăng. Doanh nghiệp để thu được tiền lãi “bán” chuyến đi, họ phải tính đến chi phí đầu tư nền tảng, công nghệ, thương hiệu, hệ thống điều phối, thanh toán, chăm sóc khách hàng.

Tài xế là người đứng giữa làm công việc “chuyển giao”. Họ phải bỏ ra sức lao động, thời gian, phương tiện và chấp nhận khấu hao; tự chịu chi phí xăng dầu và cả sự rủi ro nghề nghiệp.  

Về phía doanh nghiệp, trong“phần trăm” mà họ được hưởng, bao gồm rất nhiều chi phí: Đầu tư nền tảng, công nghệ, thương hiệu, hệ thống điều phối, thanh toán, chăm sóc khách hàng...

Tóm lại, doanh nghiệp có lợi nhuận – tài xế sống được bằng nghề – khách hàng chi trả hợp lý, chính là bài toán cân bằng của kinh tế nền tảng khỏe mạnh. 

Phía sau hai ngày tắt app của một số tài xế xe Grab vừa qua cho chúng ta thấy, “luật chơi” đã có điều gì đó “lấn cấn”.

Hành khách có đứng ngoài “cuộc chơi”?

Trong mô hình kinh tế nền tảng như Grab thì Công ty quản lý (Grab) - Tài xế (Đối tác) - Hành khách (Người dùng) tạo thành một "bộ ba lợi ích phụ thuộc lẫn nhau".  Khi cán cân thu nhập và lợi nhuận giữa Grab và tài xế thay đổi, hành khách chắc chắn sẽ không đứng ngoài "cuộc chơi".  

Ít nhất là chi phí chuyến đi, nếu như công ty tăng thu nhập cho tài xế mà vẫn giữ doanh thu cho mình như cũ, thì giải pháp tăng giá cước cơ bản, hoặc ít mã giảm giá hơn cho hành khách, sẽ là một lựa chọn.  

Còn nếu “cuộc chơi” rơi vào im lặng, mà tài xế vì lý do gì đó không thể bỏ cuộc, thì họ sẽ  tiếp tục rơi vào trạng thái ức chế, mệt mỏi, dẫn đến kiệt sức và làm tăng nguy cơ tai nạn giao thông, giảm chất lượng phục vụ, tiêu cực gia tăng, hành khách khó đặt xe vào giờ cao điểm, thời gian đón xe kéo dài…   

Cho nên vấn đề không phải chuyện bên này thắng hay bên kia thua, cũng không đơn thuần là chuyện “tài xế đòi tăng giá”. Mà vấn đề nằm ở thiết kế mô hình kinh doanh nền tảng

Giải pháp nào cho mô hình kinh doanh nền tảng bền vững?

Đặc điểm cốt lõi của mô hình kinh doanh nền tảng là công ty không sở hữu tài sản vật lý mà chỉ tập trung phát triển công nghệ, thuật toán điều phối và quản lý dữ liệu.

Do nắm giữ thuật toán nên những chính sách, quy tắc… mà công ty đưa ra, tài xế phải chấp nhận vô điều kiện. Trong khi chi phí xăng xe, hao mòn và rủi ro vận hành tài xế phải tự chịu.

Do quan hệ là đối tác, tài xế không được xem là lao động chính thức nên không được hưởng các quy định theo bộ luật lao động. Phân chia lợi ích là bài toán giữa nền tảng và đối tác vì thế đôi khi gây ra tranh cãi nhưng lại  không có 1 tổ chức (như công đoàn) để đấu tranh có bài bản!

Do đặc điểm trên, theo các chuyên gia, việc "tắt app" vừa qua có thể tạo ra những tác động nhất định đến toàn bộ thị trường dịch vụ xe công nghệ. Nhưng “tắt app” khó trở thành công cụ gây sức ép lâu dài bởi: “Lao động tự do nhu cầu mưu sinh hằng ngày rất lớn, không thể có chuyện tắt app trong thời gian dài”, theo TS Nguyễn Thị Thùy Yên, Trưởng khoa Quan hệ lao động và Công đoàn, Trường Đại học Công đoàn. 

Cũng theo các chuyên gia, về lâu dài cần định danh tư cách lao động cho tài xế (lao động phụ thuộc một phần hoặc đặc thù). Thành lập mô hình nghiệp đoàn hoặc tổ chức đại diện giúp tài xế thương lượng chính thức về thu nhập và phúc lợi thay vì phản ứng tự phát. Thay đổi định hình quan hệ hợp tác: Thúc đẩy thị trường chuyển dịch từ mô hình "kinh tế chia sẻ" thuần túy sang thừa nhận thực tế một bộ phận tài xế có nhu cầu xem đây là nghề nghiệp toàn thời gian.  

Một giải pháp quan trọng khác là tăng vai trò của Nhà nước trong trọng tài và giám sát. Trong đó, yêu cầu minh bạch thuật toán của các nền tảng. Tài xế cần biết vì sao bị trừ tiền, cách tính tiền và các khoản khấu trừ được xác định như thế nào.

TS Nguyễn Thị Thùy Yên nhấn mạnh thêm: “Lấy pháp luật làm nền tảng, đối thoại làm phương thức và lợi ích hài hòa làm mục tiêu”, là giải pháp lâu dài có thể nghĩ đến. 

Mẹ và con và… xe ôm công nghệ

Chuyện giải pháp lâu dài bền vững cho “xe ôm công nghệ” là chuyện của tương lai. Còn đây, chúng ta hãy cùng đọc dòng trạng thái trên một tài khoản Facebook, nghe mà nghẹn lòng.

“Những ngày qua, đọc thông tin các tài xế Grab kêu gọi tắt ứng dụng, lòng tôi thắt lại. Bởi câu chuyện không phải của thiên hạ, mà là nỗi đau xảy ra ngay trong chính nhà mình.

Tôi ở tỉnh, vì di chứng tai biến, hằng ngày, tôi phải đến bệnh viện để tập phục hồi chức năng. Vì không thể đi xe buýt nên phương tiện chủ yếu của tôi là xe ôm công nghệ.

Trên thành phố, để trị bệnh cho tôi và nuôi vợ con nó, con trai trai tôi cũng đang bám vô tay lái Grab để kiếm tiền.

Mỗi ngày đi xe tôi chứng kiến cảnh vất vả dầm mưa dãi nắng của mấy em tài xế với số tiền thu nhập ít ỏi, nghĩ tới con trai mình tôi rất thương. Tôi thường nhịn ăn gói xôi, ổ bánh mì để “bo” cho tụi nó. Mong con trai mình ở thành phố cũng được khách “bo” mỗi ngày kha khá.

Mấy hôm nay, tôi cứ suy nghĩ luẩn quẩn: Nếu sau lần lên tiếng này mà giá cước  tăng thì thằng con tôi với đồng nghiệp của nó  đỡ khổ. Nhưng nghĩ lại rồi những người bệnh tật, già cả không có thu nhập như tôi tiền đâu mà mỗi ngày đi trị bệnh?

Còn nếu giữ nguyên như hiện tại, thì con tôi và các đồng nghiệp nó cũng sẽ kiệt sức vì sinh kế. Nó mà kiếm không có tiền thì không chỉ vợ con nó thiếu kém mà tôi chắc cũng bỏ ngang việc điều trị bệnh.

Nghĩ mà rầu. Giờ tôi chỉ biết trông mong có một giải pháp nào thấu lý đạt tình cho cả đôi bên...”.