Theo Thỏa thuận Paris năm 2015 về hạn chế sự nóng lên toàn cầu, các quốc gia phải đo lường và báo cáo tiến độ giảm phát thải đã từng được cam kết tại COP. Họ có bổn phận phải thường xuyên gửi các bản kiểm kê CO2, nêu chi tiết các nguồn phát thải cũng như việc loại bỏ hoặc kềm giữ các loại khí nhà kính phát sinh trong biên giới nội địa của nước mình.

Tất cả những điều này sẽ được các chuyên gia kỹ thuật xem xét về độ chính xác và minh bạch của các thông số. Nhưng liệu con người có đủ trình độ và giữ được tính khách quan khi làm nhiệm vụ đánh giá này? Bởi nếu sai, thế giới vẫn cứ nóng lên và các lời cam kết sẽ thành “hứa cuội”.

Để Thỏa thuận Paris năm nào được thực thi hiệu quả, một dự án mới mang tên Climate Trace đã được trình làng tại Hội nghị thượng đỉnh về khí hậu COP26 ở Glasgow vừa qua. Trong đó, trí tuệ nhân tạo và máy học sẽ được sử dụng để phân tích những hình ảnh do vệ tinh thu thập và cả cân nhắc các dữ liệu cảm biến để đưa ra ước tính lượng khí thải chính xác của mỗi khu vực trong thời gian thực.

Như vậy, NASA đã được trao một nhiệm vụ mới là đo lường những thay đổi thực tế của nồng độ carbon dioxide trong khí quyển khi các quốc gia thực hiện các bước để giảm lượng khí thải. Ứng dụng các phép đo CO2 qua vệ tinh vào mô hình hệ thống Trái đất, giới chuyên gia nghiên cứu đã phát hiện được một sự hạ thấp nồng độ khí nhà kính trong khí quyển, giảm khoảng 10%, khi các quốc gia Bắc Mỹ và châu Âu chung tình hình giãn cách phong tỏa vì đại dịch Covid-19 vào đầu năm 2020.

Một trong số các vệ tinh thử nghiệm kể trên là Orbiting Carbon Observatory (OCO) trị giá 270 triệu USD, đã được phóng lên quỹ đạo từ căn cứ không quân Vandenberg, bang California, Mỹ. Bay cách mặt đất 705 km trong 16 ngày, “Máy đo khí thải” này sẽ xác định những địa điểm giải phóng CO2, cả tự nhiên lẫn nhân tạo, để lập bản đồ về mật độ phân bố, phân tích và nghiên cứu sự biến động của khí thải trên hành tinh.

Toàn bộ dữ liệu sẽ được kết hợp với các trạm quan sát trên mặt đất và một số vệ tinh khác để các nhà khoa học có thể đưa ra một bức tranh hoàn chỉnh hơn về các chu trình của khí CO2, vai trò của nó trong bầu khí quyển trái đất. Đồng thời giới hoạch định chính sách cũng có thể dùng dữ liệu để giám sát lời hứa của các quốc gia ở COP, hầu đưa ra những cảnh báo cũng như quyết định chính xác trong nỗ lực cải thiện chất lượng bầu khí quyển.

Mạng lưới vệ tinh dạng này không chỉ được coi là các đài quan sát carbon trên quỹ đạo mà còn có khả năng phân tích và đánh giá xem những mô hình khí hậu tự nhiên quy mô lớn như El Niño và La Niña ảnh hưởng thế nào đến nồng độ CO2. Các nhà chuyên môn của chương trình tin rằng khi khả năng quan sát ngày càng tốt hơn, việc giám sát khí thải thông qua các quan sát trên không gian là khả thi.

Ở COP 26, thỏa thuận lớn do các nhà ngoại giao ký là thiết lập một sự đồng thuận rõ ràng: tất cả các quốc gia cần phải hành động ngay lập tức, làm nhiều hơn nữa để ngăn chặn sự gia tăng thảm khốc của nhiệt độ toàn cầu. Tuy nhiên vấn đề cụ thể mỗi nước cần cắt giảm bao nhiêu lượng khí thải lại vẫn chưa được quyết.

Vấn nạn khác là trong khi lãnh đạo các quốc gia nghèo mạnh miệng tuyên bố sẽ đẩy nhanh việc giảm và từ bỏ nhiên liệu hóa thạch, cải tiến nông nghiệp và tránh đốt rừng, thì các xứ sở giàu có lại chịu trách nhiệm về tình trạng nóng lên toàn cầu một cách không cân xứng khi tìm đủ cách né tránh hoặc thoái thác.

Thế nên chuyện lên tiếng kêu gọi về bồi thường cho thiệt hại do nhiệt độ tăng gây ra cũng là một tranh cãi nhùng nhằng nữa. Tất cả rào cản vừa được đề cập ấy có thể sẽ hạn chế tính hiệu quả của Climate Trace, chương trình dùng vệ tinh để theo dõi lời cam kết của các quốc gia về chỉ số carbon đã được đề xướng và thực hiện bước đầu.