Chìa khóa của vận hành thông minh

Khi tỷ trọng điện tái tạo cao, điều độ không thể dựa vào kinh nghiệm hoặc dự báo thủ công. Úc, Anh, Liên minh châu Âu và Hoa Kỳ đã chứng minh rằng dữ liệu mở là chìa khóa. Ở Úc, cơ quan điều hành AEMO yêu cầu nhà máy gió, mặt trời tự dự báo công suất phát theo chu kỳ 5 phút, dữ liệu được công khai để cộng đồng công nghệ huấn luyện mô hình, giảm sai số và chi phí dự phòng.

Anh và EU vận hành các cổng dữ liệu API công khai, cập nhật giá điện, phụ tải, công suất phát từng chu kỳ. Còn Hoa Kỳ cung cấp API của Cơ quan Thông tin Năng lượng (EIA), tạo chuẩn cho doanh nghiệp và viện nghiên cứu phát triển giải pháp điều độ.

Điểm chung là dữ liệu đầy đủ, chính xác, chuẩn hóa, truy cập được bằng máy và minh bạch về điều kiện sử dụng, giúp AI dự báo chính xác và hệ thống vận hành linh hoạt hơn.

Việt Nam: Hạ tầng có nhưng “cửa” chưa mở

Công ty TNHH Một thành viên Vận hành hệ thống điện và Thị trường điện quốc gia (NSMO), tiền thân là Trung tâm Điều độ hệ thống điện Quốc gia (A0) đã có hệ thống SCADA/EMS hiện đại, giám sát hàng trăm nhà máy và trạm biến áp. EVN công bố thông tin phụ tải, vận hành và cảnh báo thời tiết cực đoan. Nhưng phần lớn dữ liệu chi tiết như công suất từng tổ máy, giới hạn truyền tải, tỷ trọng phát thời gian thực hay giá bán buôn từng chu kỳ vẫn chưa được công khai qua API.

Khoảng trống dữ liệu này khiến các viện nghiên cứu, doanh nghiệp công nghệ khó tham gia phát triển mô hình AI cho điều độ, trong khi tỷ trọng điện tái tạo đã vượt 30% công suất hệ thống và tình trạng cắt giảm công suất vẫn diễn ra. Theo các chuyên gia chuyển đổi xanh, nếu không sớm khai thác AI và dữ liệu mở, nguy cơ lãng phí nguồn lực và bất ổn vận hành là hiện hữu.

Cơ hội từ thị trường carbon

Từ tháng 8/2025, Việt Nam thí điểm thị trường carbon nội địa, hướng tới vận hành đầy đủ vào năm 2029. Thị trường này đòi hỏi hệ thống giám sát, báo cáo, thẩm định phát thải gần thời gian thực, đặc biệt trong ngành điện - nơi phát thải có thể đo từng giờ. Kết nối dữ liệu vận hành với dữ liệu phát thải và áp dụng AI để tối ưu an ninh cung ứng, chi phí, phát thải sẽ tạo đột phá, phù hợp với Quy hoạch điện VIII và cam kết Net Zero 2050.

Nhưng để bắt đầu, cần bước chuyển thực tế: NSMO nên sớm thiết lập cổng dữ liệu nền mở, cho phép truy cập API phụ tải theo vùng, tỷ trọng nguồn, dữ liệu lịch sử… tiếp theo là thí điểm “tự dự báo” và công khai dữ liệu dịch vụ phụ trợ, từ đó thúc đẩy đầu tư pin lưu trữ và nâng cao hiệu suất điều độ.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, Việt Nam có thể áp dụng các bước như yêu cầu nhà máy gió, mặt trời tự dự báo bắt buộc, công khai dữ liệu giá, phụ tải, công suất phát theo chu kỳ ngắn và thiết lập cổng dữ liệu hệ thống điện quốc gia hợp nhất, có cơ chế cấp quyền rõ ràng. Đây không chỉ là câu chuyện công nghệ mà là cải cách hạ tầng thông tin, giúp AI phát huy sức mạnh, giảm chi phí, tăng độ tin cậy và hạn chế cắt giảm công suất.

Khi dữ liệu được mở đủ sâu, đủ đúng và đủ sớm, mỗi kWh xanh sẽ rẻ hơn, ổn định hơn và mục tiêu Net Zero sẽ gần hơn bằng những thay đổi thực chất trong cách vận hành hệ thống điện. Còn nếu vẫn đóng cửa, “công tắc điều độ xanh” sẽ mãi ở chế độ chờ, và Net Zero sẽ chỉ là đích đến mơ hồ trên đường đua thực tế.