Ngày 1/9, thị trường tài chính quốc tế ghi nhận mốc lịch sử khi lợi suất trái phiếu chính phủ Nhật Bản kỳ hạn 10 năm chạm mốc 3%, mức cao nhất kể từ năm 1996 theo dữ liệu từ Reuters. Sự chấm dứt của kỷ nguyên lãi suất siêu thấp diễn ra song song với đợt bán tháo mạnh tại Mỹ và châu Âu.

Bloomberg đưa tin, lợi suất trái phiếu chính phủ Mỹ kỳ hạn 10 năm hiện đứng ở mức 4,81%, cao nhất kể từ tháng 11/2023. Trong khi đó, trái phiếu Anh và Đức lần lượt lập đỉnh hơn mười năm ở mức 5,25% và 3,378%.

Áp lực bán tháo này xuất phát từ việc giá dầu thô biến động mạnh sau các xung đột địa chính trị gần đây. Chi phí năng lượng tăng cao buộc các nhà đầu tư trái phiếu yêu cầu mức lợi suất lớn hơn nhằm bù đắp rủi ro lạm phát theo đánh giá từ các chuyên gia tài chính.

Thêm vào đó, phát biểu mang định hướng thắt chặt của Chủ tịch Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) Kevin Warsh khiến thị trường tăng mạnh dự báo nâng lãi suất ngay trong tháng 9.

Các ngân hàng trung ương lớn khác như Ngân hàng Trung ương Châu Âu (ECB - European Central Bank) và Ngân hàng Trung ương Nhật Bản (BOJ - Bank of Japan) cũng đối mặt với áp lực điều chỉnh chính sách tương tự.

Bên cạnh yếu tố lạm phát, cơn khát vốn của các tập đoàn công nghệ lớn để đầu tư vào trí tuệ nhân tạo (AI) đóng vai trò quan trọng trong việc đẩy lợi suất lên cao.

Theo hãng dữ liệu LSEG, năm tập đoàn công nghệ gồm Alphabet, Amazon, Meta, Microsoft và Oracle đã phát hành tới 220 tỷ USD trái phiếu trong năm nay. Con số này cao gấp đôi tổng mức phát hành của cả năm ngoái khi các hãng cạnh tranh trực tiếp với chính phủ để thu hút dòng tiền. Hoạt động này đã đẩy tổng lượng trái phiếu doanh nghiệp phát hành trên toàn cầu lên mức kỷ lục 4.900 tỷ USD, tăng 14% so với cùng kỳ năm trước.

Sự cạnh tranh nguồn vốn khốc liệt giữa khu vực công và tư nhân đang thiết lập một mặt bằng chi phí vốn hoàn toàn mới cho toàn bộ nền kinh tế.

Khi các doanh nghiệp công nghệ lớn sẵn sàng trả mức lãi suất cao để tài trợ cho các trung tâm dữ liệu và siêu máy tính, chi phí huy động vốn của các doanh nghiệp vừa và nhỏ bị đẩy lên theo. Điều này tạo ra hiệu ứng bóp nghẹt các lĩnh vực thâm dụng vốn khác như bất động sản thương mại và sản xuất truyền thống.

Gánh nặng nợ công

Mặt bằng lãi suất mới đang làm trầm trọng thêm áp lực tài khóa tại các nền kinh tế lớn vốn đã gánh khoản nợ khổng lồ sau đại dịch. Khoản nợ công của Mỹ vào tháng trước đã chính thức vượt mốc 40.000 tỷ USD, theo số liệu công bố chính thức từ Bộ Tài chính Mỹ. Tỷ lệ nợ trên tổng sản phẩm quốc nội (GDP) tại các nước thuộc nhóm G7, ngoại trừ Đức, hiện đều duy trì từ 100% trở lên.

Sự gia tăng chi phí trả lãi khiến các chính phủ gặp nhiều khó khăn trong việc cân đối ngân sách giữa an sinh xã hội, quốc phòng và đầu tư công.

Để bù đắp thâm hụt, các chính phủ buộc phải liên tục phát hành thêm trái phiếu mới với mức lãi suất đắt đỏ hơn, tạo ra một vòng xoáy nợ công khó gỡ. Chi phí trả lãi phình to làm thu hẹp đáng kể dư địa tài khóa để ứng phó với các cuộc suy thoái trong tương lai. Sự nhạy cảm quá mức của thị trường khiến bất kỳ khoản thâm hụt ngân sách vượt mức nào cũng ngay lập tức dẫn đến làn sóng bán tháo trái phiếu mới.

Sự leo thang của lợi suất tham chiếu còn trực tiếp kéo tăng chi phí vay của người dân và doanh nghiệp trên diện rộng. Tại Mỹ, lãi suất vay thế chấp kỳ hạn 30 năm đã chạm mức 6,7%, mức cao nhất trong một năm qua theo thống kê từ các tổ chức tài chính. Tình trạng này làm giảm sút đáng kể hoạt động tiêu dùng và mua sắm nhà ở, từ đó làm chậm tốc độ tăng trưởng chung của nền kinh tế.

Các quỹ đầu tư sử dụng đòn bẩy tài chính lớn cũng chịu áp lực thanh khoản nặng nề trong môi trường lãi suất cao và biến động mạnh.

Rủi ro toàn cầu dẫn đến phản ứng phòng vệ

Tác động từ thị trường phát triển đang lan rộng và đe dọa trực tiếp các nền kinh tế đang phát triển và thu nhập thấp. Trong một cuộc phỏng vấn với Reuters vào ngày 2/9, Tổng giám đốc Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) Kristalina Georgieva cảnh báo xu hướng này có thể xóa sạch thành quả kiểm soát nợ mà nhiều nước đã dày công xây dựng.

Khi chi phí đi vay toàn cầu bị kéo lên theo các nền kinh tế lớn, các thị trường mới nổi khó lòng duy trì được sự ổn định tài chính.

Nhiều quốc gia đang phát triển từng bước thu hẹp thành công chênh lệch lợi suất trái phiếu nhờ những nỗ lực cải cách cấu trúc trong nhiều năm qua. Tuy nhiên, đợt tăng lợi suất toàn cầu này đang làm đảo chiều dòng vốn đầu tư quốc tế, khiến chi phí tái cấp vốn ngoại tệ tăng vọt. Áp lực này buộc các ngân hàng trung ương tại các nước đang phát triển phải nâng lãi suất nội địa để bảo vệ tỷ giá, đánh đổi đà phục hồi kinh tế trong nước.

Đối với nền kinh tế có độ mở lớn như Việt Nam, làn sóng này tạo ra áp lực kép lên tỷ giá USD/VND và dòng vốn đầu tư nước ngoài. Sự dịch chuyển dòng tiền toàn cầu về các thị trường có lợi suất phi rủi ro cao thu hẹp đáng kể dư địa điều hành chính sách tiền tệ của Ngân hàng Nhà nước.

Các doanh nghiệp trong nước có nhu cầu vay ngoại tệ hoặc nhập khẩu nguyên nhiên liệu cũng phải đối mặt với thực tế chi phí tài chính gia tăng, đòi hỏi sự thận trọng cao độ trong chiến lược quản trị dòng tiền.

Trước nguy cơ chi phí vay tăng thiếu trật tự, các cơ quan quản lý đang tìm cách can thiệp. Bộ trưởng Tài chính Nhật Bản Satsuki Katayama hôm 2/9 đã từ chối bình luận trực tiếp về mốc lợi suất 3%, nhưng phải lặp lại cam kết sẽ quản lý nợ và ngân sách ở mức hợp lý để trấn an tâm lý giới đầu tư.

Tại Mỹ, Bộ Tài chính gần đây đã công bố kế hoạch tăng mua lại trái phiếu nhằm hạn chế đà tăng của lãi vay. Biện pháp kỹ thuật này ban đầu giúp ổn định tâm lý thị trường, nhưng lợi suất các kỳ hạn dài sau đó vẫn tiếp tục duy trì đà tăng.

Giới quan sát nhận định các ngân hàng trung ương có thể sẽ phải trực tiếp can thiệp mua trái phiếu nếu hệ thống rơi vào trạng thái căng thẳng thanh khoản cục bộ.

Châu Âu hiện đã chuẩn bị sẵn rào chắn kỹ thuật cho tình huống xấu nhất. ECB được quyền kích hoạt Công cụ Bảo vệ Truyền dẫn (TPI - Transmission Protection Instrument) ra mắt năm 2022 để mua vào trái phiếu chính phủ. Cơ chế này nhằm ngăn chặn tình trạng chi phí vay tăng vọt đe dọa ổn định giá cả tại khu vực đồng Euro, với điều kiện tiên quyết là quốc gia nhận hỗ trợ phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về kỷ luật ngân sách của khối.