Bài 2: Sự rạn nứt của Big Three 

Sự xuất hiện của hàng triệu bản ghi tự động mỗi ngày buộc cả nghệ sĩ độc lập lẫn các tập đoàn giải trí phải tái định hình cơ chế trả thưởng và thiết lập rào cản bảo vệ giá trị sáng tác của con người.

Cuộc “xâm lăng” của những bản ghi vô tận

Thị trường âm nhạc toàn cầu đang chứng kiến sự bùng nổ quy mô chưa từng có về số lượng bản ghi phát hành mỗi ngày.

Theo báo cáo từ ngân hàng đầu tư Goldman Sachs (Mỹ), các dịch vụ phát trực tuyến tiếp nhận khoảng 100.000 bài hát do con người sáng tác mỗi ngày, nhưng các nền tảng trí tuệ nhân tạo như Suno hay Udio có khả năng tạo ra hơn 2 triệu bản ghi trong cùng thời gian. Sự chênh lệch gấp 20 lần này khiến không gian hiển thị của nghệ sĩ truyền thống bị thu hẹp nghiêm trọng trên các ứng dụng nghe nhạc.

Cơ chế chia tiền theo tỷ lệ tổng lượt nghe của các dịch vụ trực tuyến đang khiến thu nhập của nhà sản xuất bị sụt giảm nhanh chóng. Với mức chi trả trung bình từ 0,003 USD đến 0,005 USD cho mỗi lượt phát, việc hàng triệu bài hát tự động xuất hiện đã làm loãng quỹ tiền thưởng chung, theo Financial Times.

Khi người nghe tiêu thụ các danh sách nhạc nền thụ động do máy tính tạo ra, dòng tiền bản quyền dành cho các sản phẩm âm nhạc hoàn chỉnh do con người thực hiện bị gặm nhấm trực tiếp.

Nhiều nhóm tài khoản ảo đã lợi dụng thuật toán đề xuất để trục lợi từ hệ thống phân phối số. Theo số liệu thống kê từ nền tảng nghe nhạc Deezer (Pháp), khoảng 7% tổng lượng lượt nghe trên hệ thống từng thuộc về các tệp âm thanh tiếng ồn trắng và nhạc nền tự động không có nghệ sĩ đại diện. Thực trạng này biến công việc sáng tác chuyên nghiệp thành một cuộc cạnh tranh bất bình đẳng về mặt số lượng.

Ông Lucian Grainge, Giám đốc điều hành Tập đoàn Âm nhạc Universal (UMG - Universal Music Group), nhận định trên tờ Financial Times rằng sự tràn ngập của các tệp âm thanh giả mạo đang tước đoạt phần thưởng chính đáng của những sáng tạo nghệ thuật đích thực.

Khi một bản ghi nhạc ngủ do phần mềm tạo ra trong 5 giây thu về tiền bản quyền tương đương với một bản hợp xướng được dàn dựng trong nhiều tháng, động lực sáng tạo của toàn bộ hệ sinh thái bị tổn hại sâu sắc.

Áp lực tái cấu trúc mô hình trả thưởng

Trước nguy cơ sụp đổ dòng vốn đầu tư cho nghệ thuật, các tập đoàn âm nhạc lớn cùng những nền tảng phát trực tuyến bắt đầu áp dụng mô hình trả thưởng mới mang tên Artist-centric (Lấy nghệ sĩ làm trung tâm).

Theo hãng tin Reuters, mô hình này loại bỏ hoàn toàn việc chia tiền cho các tệp âm thanh tiếng ồn hoặc các bản ghi ngắn do AI tạo ra có ít hơn 1.000 lượt nghe mỗi năm, đồng thời nâng cao trọng số tiền thưởng cho các nghệ sĩ có lượng người hâm mộ chủ động tìm kiếm.

Sự thay đổi này bước đầu mang lại kết quả khi nền tảng Spotify công nhận cơ chế lọc bỏ tệp rác đã giúp chuyển dịch hơn 100 triệu USD tiền bản quyền về lại tay các nhà sản xuất thực thụ trong năm qua. Tuy nhiên, đây mới chỉ là giải pháp kỹ thuật mang tính tình thế, bởi các công nghệ khởi tạo nội dung vẫn đang tiến hóa với tốc độ vượt xa khả năng cập nhật thuật toán của nhà phân phối.

Bên cạnh cuộc cải cách về tài chính, các cơ quan quản lý trên thế giới cũng đang siết chặt khung pháp lý để bảo vệ quyền tác giả.

Đạo luật Trí tuệ Nhân tạo của Liên minh Châu Âu (EU AI Act) đã chính thức yêu cầu các công ty công nghệ phải công khai minh bạch toàn bộ dữ liệu âm nhạc được sử dụng để huấn luyện mô hình. Điều này tạo cơ sở cho các nghệ sĩ yêu cầu bồi thường hoặc rút bỏ tác phẩm của mình khỏi kho dữ liệu máy học, theo phân tích của Bloomberg.

Cùng lúc đó, các tổ chức bản quyền quốc tế đang thúc đẩy việc áp dụng công nghệ Nhãn bản quyền số (Watermarking) gắn ngầm vào tần số âm thanh. Công cụ này cho phép các hệ thống rà quét tự động phát hiện tác phẩm do con người sáng tạo, đồng thời đánh dấu các sản phẩm do máy tính tạo ra để gắn nhãn cảnh báo người dùng.

Sự minh bạch về nguồn gốc trở thành yếu tố then chốt để duy trì niềm tin của công chúng vào giá trị nghệ thuật. 

Dịch chuyển sang giá trị thực

Áp lực từ các kho nhạc ngoại giá rẻ do máy tính khởi tạo cũng đang đe dọa trực tiếp đến đời sống của các nhạc sĩ trẻ Việt Nam. Việc khai thác bản quyền trên môi trường số ngày càng phức tạp khi các bản ghi tự động không rõ nguồn gốc xâm nhập vào các hợp đồng quảng cáo và thương mại, tạo ra sự nhập nhằng trong việc xác minh chủ sở hữu.

Thách thức này cũng mở ra một hướng đi mới cho các nhà sản xuất trong nước. Để không bị hòa tan trong làn sóng công nghệ, nhiều nghệ sĩ chọn hướng đi kết hợp sâu sắc di sản văn hóa bản địa và chất liệu âm nhạc dân gian vào tác phẩm.

Công nghệ có thể mô phỏng kỹ thuật thanh nhạc hay hòa âm, nhưng không thể tái tạo chiều sâu cảm xúc, bản sắc dân tộc và trải nghiệm sống của con người.

Song song với việc tìm kiếm bản sắc, giới nghệ sĩ Việt Nam đang đẩy mạnh việc dịch chuyển nguồn thu từ môi trường số sang các không gian trải nghiệm thực tế. Các đêm diễn trực tiếp (Concert), đĩa than vật lý, cùng các chương trình tương tác độc bản đang trở thành trụ cột tài chính vững chắc, giúp nghệ sĩ giảm bớt sự phụ thuộc vào doanh thu phập phồng từ các nền tảng phát trực tuyến.

Sự trỗi dậy của công nghệ tự động hóa không triệt tiêu nghệ thuật, mà đóng vai trò như một bộ lọc đào thải những sản phẩm hời hợt. Trong kỷ nguyên mà bất kỳ ai cũng có thể tạo ra một bài hát chỉ bằng vài câu lệnh, chính cá tính sáng tạo, trải nghiệm sống và sự kết nối cảm xúc chân thật giữa người với người mới là tài sản vô giá giúp nghệ sĩ khẳng định vị thế sinh tồn.