Đơn hàng trở lại nhưng tiêu thụ chưa ổn định

5 tháng đầu năm, xuất khẩu ngành dệt may đã đạt gần 16 tỷ USD, tăng 5% so cùng kỳ năm trước. Đơn hàng trở lại dồi dào với các công ty trong ngành, không còn cảnh “ăn đong” như năm ngoái.

Tuy vậy, theo đại diện Tập đoàn Dệt may Việt Nam, bức tranh của ngành vẫn chưa mấy sáng sủa. Bởi các nhu cầu mua hàng của các đối tác truyền thống lớn vẫn giảm mạnh. Cụ thể, khẩu hàng may mặc của Mỹ 4 tháng đầu năm vẫn giảm 7% so cùng kỳ, EU giảm 14%. 

Do đó, sự khởi sắc của dệt may Việt Nam trong những tháng đầu năm không phải đến từ nhu cầu của thế giới cải thiện, mà do các nước đối thủ như Trung Quốc, Bangladesh sụt giảm xuất khẩu dệt may, dẫn đến sự chuyển dịch đơn hàng sang Việt Nam, cùng với việc VND mất giá 5% so với USD, trong khi các nước khác vẫn giữ nguyên tỷ giá, dẫn đến đơn hàng từ Việt Nam có nhiều lợi thế cạnh tranh hơn. 

Ông Phạm Xuân Hồng, Chủ tịch Hội Dệt May Thêu đan TP. HCM cho biết thị trường tiêu thụ mặt hàng may mặc trên thế giới vẫn chưa thật sự ổn định, tiềm ẩn nhiều rủi ro khi căng thẳng địa chính trị vẫn tiếp diễn, cùng với lạm phát cơ bản dai dẳng, thị trường lao động vẫn thắt chặt, có thể làm giảm kỳ vọng về việc cắt giảm lãi suất tại các thị trường kinh tế lớn. Điều này ảnh hưởng trực tiếp tới tiêu thụ mặt hàng không phải là tiêu dùng thiết yếu như may mặc.

Ví dụ ở Mỹ, chi tiêu tiêu dùng tăng trở lại ở mức 160 tỷ USD, nhưng quần áo lại là mặt hàng duy nhất bị suy giảm trong tháng 3/2024, ở mức 200 triệu USD (tháng 2 giảm ở mức 2,7 tỷ USD).

Người dân cắt giảm chi tiêu cũng là nguyên nhân khiến đơn giá của ngành dệt may vẫn thấp, dù đơn hàng nhiều hơn. Theo đại diện Vinatex, đơn giá các mặt hàng dệt may vẫn thấp hơn từ 20% đến 50% so với thời điểm trước dịch (năm 2019) 

Ông Trần Như Tùng, Chủ tịch HĐQT Công ty cổ phần Dệt May – Đầu tư – Thương mại Thành Công cũng thừa nhận xuất khẩu dệt may đầu năm nay đã khởi sắc hơn năm ngoái, nhưng chưa thể trở lại mức “đỉnh” như các năm trước. Dù có đơn hàng nhiều hơn nhưng các doanh nghiệp dệt may phải đối diện với chi phí (logistics, nguyên vật liệu đầu vào, chuyển đổi dây chuyển, công nghệ sản xuất, lao động…) gia tăng nhiều hơn, trong khi giá bán khó tăng, khiến lợi nhuận bị ảnh hưởng.

Trong khi đó, việc thiếu hụt lao động cũng là một vấn đề khó khăn mà các doanh nghiệp dệt may, vốn là lĩnh vực thâm hụt nhiều lao động, đang phải tìm cách tháo gỡ. Trước Tết 2024, nhiều lao động trong ngành đã nghỉ vì không có đơn hàng. Họ đã di cư về địa phương, hoặc chuyển đổi sang các ngành nghề khác. Vì vậy, khi đơn hàng phục hồi trở lại, phần lớn các doanh nghiệp khó khăn thu hút người lao động trở về công xưởng.

Có những mô hình không còn phù hợp

Nhiều năm qua, ngành dệt may Việt Nam vẫn đi theo mô hình sản xuất hàng loạt, quy mô lớn, giá nguyên liệu rẻ, năng suất cao. Tuy nhiên, ông Lê Tiến Trường, Chủ tịch HĐQT Vinatex cho biết phân khúc hàng hóa này đang được các đầu chuỗi, chủ nhãn hàng chuyển từ Việt Nam sang thị trường Bangladesh. Vì vậy, mô hình này với ngành dệt may Việt Nam đã không còn phù hợp và không thể duy trì lợi thế cạnh tranh. 

Hướng đi của nhiều doanh nghiệp theo đuổi mô hình này là nhanh chóng chuyển đổi mô hình sản xuất kinh doanh,  từ sản xuất trực tiếp thành nhà quản trị chuỗi cung ứng, chuyển từ sản xuất CM (cắt và may thành phẩm) sang FOB (mua nguyên liệu, bán thành phẩm) để giữ được mối quan hệ vững vàng với nhiều khách hàng lớn, đồng thời dự phòng rủi ro khi đối tác gặp khó khăn.

Ngoài ra, để sản phẩm bán được với giá thành cao hơn, doanh nghiệp nên đầu tư một phần doanh thu để cải tiến công nghệ và quy trình sản xuất theo hướng xanh hơn. Bước đầu tiên nên tiến hành ở việc chuyển đổi năng lượng.

Theo nghiên cứu, ngành dệt may Việt Nam phát thải khoảng 5 triệu tấn CO2 mỗi năm, là ngành phát thải lớn chỉ sau xi măng và thép. Đây cũng là ngành nằm trong tầm ngắm của các quy định giảm phát thải từ phía bạn hàng lớn như châu Âu, Mỹ… Trong khi đó, việc sử dụng năng lượng tái tạo có thể giúp ngành dệt may tiết kiệm được 1 tỷ USD chi phí điện năng (theo số liệu của Bộ Công Thương, IFC, USAID). Như vậy, chuyển đổi năng lượng giúp doanh nghiệp dệt may đáp ứng mục tiêu cả về khía cạnh môi trường và hoạt động kinh doanh.

Hiện nay, một số doanh nghiệp trong ngành đã bắt đầu quá trình chuyển đổi năng lượng. Ví dụ hệ thống năng lượng tái tạo tại dệt may Thành Công đã tạo ra khoảng 48,5 triệu kWh điện, đáp ứng 66% nhu cầu điện sản xuất của doanh nghiệp. Nhờ đó, doanh nghiệp tiết kiệm được 1,9 triệu USD chi phí mua điện, cắt giảm 19.342 tấn than, giảm 44.281 tấn CO2, tương đương với việc trồng hơn 2,6 triệu cây xanh. Nhưng số doanh nghiệp như dệt may Thành Công vẫn chỉ đếm trên đầu ngón tay.

Ông Nguyễn Tuấn Anh, Giám đốc Tư vấn Khối Chuyển đổi xanh, ESG và Phát triển bền vững tại FPT Digital, cho biết các giải pháp chuyển đổi năng lượng, năng lượng tái tạo tuy chi phí đầu tư ban đầu lớn nhưng sẽ được hoàn lại sau vài năm nhờ giảm đáng kể hóa đơn tiền điện của nhà máy (một trong những chi phí vận hành lớn nhất), giảm sự phụ thuộc vào lưới điện quốc gia, đảm bảo ổn định trong sản xuất ngay cả khi có sự cố về điện.

Doanh nghiệp cũng có thể tham khảo về các chính sách ưu đãi của Chính phủ liên quan đến chuyển đổi năng lượng để sớm tiếp cận được nguồn tài chính “xanh”, giảm bớt gánh nặng về chi phí đầu tư ban đầu. Một số chính sách hỗ trợ như Nghị định số 43 về hỗ trợ phát triển điện mặt trời, Quy định số 142 về hỗ trợ vay vốn, bảo lãnh tín dụng cho việc ứng dụng công nghệ cao, sử dụng năng lượng tái tạo hay Chương trình hỗ trợ phát triển thị trường năng lượng hiệu quả giai đoạn 2021 – 2025: Hỗ trợ vay vốn, tư vấn, đào tạo, truyền thông cho doanh nghiệp áp dụng các giải pháp năng lượng tái tạo.