Câu chuyện người con gái ở Hải Phòng mang cha tới chùa rồi bỏ lại đã tạo phản ứng cảm xúc rất mạnh trên mạng xã hội. Tuy nhiên thông tin chính xác sau đó cho thấy thực chất vì hoàn cảnh khó khăn cùng cực chị đành đoạn mang cha tới gửi nhờ nhà chùa chăm sóc với sự đồng thuận của ông. Tới đây thì câu chuyện không còn bàn luận xoay quanh phạm trù đạo đức cá nhân nữa mà nó hiện ra với một màu sắc khác. Nó cho chúng ta một ví dụ rất đáng suy nghĩ về sự đứt gãy của mô hình gia đình truyền thống, cụ thể là tình trạng khủng hoảng chăm sóc người già trong xã hội hiện đại. Đồng thời phản ánh vấn đề hệ thống an sinh của ta chưa đủ mạnh để “điền vào chỗ trống”.

Sự đứt gãy của mô hình gia đình truyền thống

"Dưỡng nhi đãi lão": Nuôi con nhỏ để nương tựa khi về già, là phương châm sống, là niềm tin gần như mặc định của nhiều thế hệ người Việt. Trong xã hội nông nghiệp, làng xã là đơn vị cư trú và tổ chức xã hội cơ bản, con người sống quẩn quanh cây đa, bến nước, lũy tre. Trong gia đình, nhiều thế hệ sống chung dưới một mái nhà. Ở chung, làm chung, ăn chung, của cải đất đai thuộc quyền sở hữu của cha mẹ khiến người già không bị mất vai trò trong gia đình. Tập quán cha mẹ nuôi nhỏ, con nuôi cha mẹ già, diễn ra tự nhiên như một phần của đời sống gia đình, không thể khác.   

Ngày nay, toàn bộ cấu trúc gia đình ấy hầu như đã thay đổi hoàn toàn.

Sự phát triển của các đô thị lớn thu hút một lượng đáng kể người trẻ rời quê lên thành phố, học tập, lao động và xây dựng gia đình… tạo ra mô hình gia đình hạt nhân khiến việc chăm sóc người già không còn được chia sẻ giữa nhiều thành viên trong gia đình tam, tứ đại đồng đường ngày xưa.

Khoảng cách địa lý là một vấn đề nan giải trong việc để con cái kề cận chăm sóc cha mẹ già.

Nhiều người chọn giải pháp mang bố mẹ lên ở cùng. Nhiều bố mẹ chọn giải pháp bán hết nhà đất ở quê đưa tất cho con cậy nhờ phụng dưỡng. Mặc dù ở chung nhà nhưng sự kết nối lỏng lẻo giữa các thành viên khiến người già thiếu người trò chuyện, thiếu cảm giác được cần đến, họ cảm thấy cô đơn, buồn tủi… khiến cuộc sống gia đình thiếu hòa khí. 

Về phía các con, cuộc sống đô thị với muôn vàn áp lực vây quanh khiến thời gian sống của họ bị “bào mòn”, ảnh hưởng đến việc chăm sóc bố mẹ. Trong khi đó, có một thực tế không thể chối bỏ là người Việt tuổi thọ ngày càng tăng, người già sống lâu hơn, dẫn đến bệnh mãn tính nhiều hơn, cần chăm sóc chuyên nghiệp hơn. Mà việc chăm sóc người già bệnh tật dài ngày không còn là chuyện chỉ cần “có hiếu” là đủ.  Nó cần tiền bạc, thời gian, sức khỏe, kỹ năng… và đôi khi là cả sự hy sinh công việc lẫn cuộc sống cá nhân.

Hệ thống an sinh cho người già chưa đủ mạnh để thay thế

Trong khi cấu trúc gia đình truyền thống đang dần đổ vỡ theo chiều hướng đẩy người già vào thành phần yếu thế của xã hội thì hệ thống an sinh cho người già của ta chưa đủ mạnh để thay thế.  

Một thực trạng đáng báo động là Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số với tốc độ rất nhanh. Hơn thế nữa: “Già khi chưa giàu”. Rất nhiều người cao tuổi hiện nay không có lương hưu sống gần như phụ thuộc hoàn toàn vào con cái. Nhiều gia đình, cả hai vợ chồng là lao động chính, không thể bỏ việc, hay không đủ nhân lực, tài chính, sức khỏe… để ở nhà chăm sóc cha mẹ già yếu.

Hoặc gia đình rơi vào cảnh bế tắc cùng cực như hoàn cảnh “đem cha bỏ chùa” trong câu chuyện trên đây. Do không có nhiều viện dưỡng lão, cơ sở bảo trợ xã hội hay trung tâm hỗ trợ dài hạn miễn phí hoặc mức chi phí phù hợp, người con đành chọn nhà chùa để gởi cha mình.  

Nhà chùa vốn không phải là một đơn vị của hệ thống an sinh xã hội nhưng nhiều năm qua, không ít mái chùa nói riêng và các cơ sở tôn giáo nói chung đã âm thầm làm thay chức năng này của xã hội. Đây là một lỗ hổng rất lớn về an sinh xã hội cho người cao tuổi.

Đã đến lúc tuổi già cần được nhìn bằng một tư duy khác

Trước hết là về cá nhân. Gia đình nhiều thế hệ đang thu hẹp dần. Sự phụ thuộc tuyệt đối vào con cái vì thế trở thành một lựa chọn đầy rủi ro. “Dưỡng nhi đãi lão” từng là văn hóa, nhưng nay không thể tiếp tục coi đó là chiến lược an sinh duy nhất. Người già Việt Nam cần loại bỏ thói quen, dồn toàn bộ tài sản cho con, biến tuổi già sống phụ thuộc vào con cái. 

Người già cần chuẩn bị cho tuổi già của chính mình từ sớm bằng tài chính, bảo hiểm, sức khỏe và một tâm thế độc lập hơn, thay vì đặt toàn bộ tương lai tuổi già lên vai con cái. Chấp nhận việc con cái thuê người chăm sóc, hoặc gửi bố mẹ vào một nơi chăm sóc phù hợp, an toàn và chuyên nghiệp cũng là một cách yêu thương, hiếu thảo. 

Về phía xã hội. Một xã hội hiện đại phải coi việc chăm sóc người già là trách nhiệm của hệ thống phúc lợi, y tế, cộng đồng và chính sách công. Không thể dựa vào chữ hiếu mà hô hào hoặc lên án để mặc con cái tự xoay xở việc chăm sóc bố mẹ già. Nếu không như vậy thì câu chuyện “đem cha bỏ chùa” sẽ còn có cơ hội tái diễn.  

Tại nhiều quốc gia phát triển, chăm sóc người già là một ngành công nghiệp dịch vụ xã hội chuyên nghiệp, được tích hợp sâu rộng thông qua các hệ thống bảo hiểm xã hội, chính sách hỗ trợ dài hạn và mô hình kinh tế "bạc" (silver economy).