Thị trường chứng khoán bước vào giai đoạn phát triển mới với việc được nâng hạng lên nhóm thị trường mới nổi, thể hiện sự ghi nhận của các tổ chức quốc tế đối với nỗ lực cải cách. Tuy nhiên, cùng với cơ hội là yêu cầu ngày càng cao về chất lượng, tính minh bạch và độ sâu của hàng hóa trên thị trường.

FDI niêm yết: Dư địa lớn cần tiếp tục khai thác

Thực tiễn cho thấy, quy mô thị trường chứng khoán tăng trưởng tích cực cả về vốn hóa và thanh khoản. Tuy nhiên, cơ cấu hàng hóa niêm yết vẫn cần tiếp tục hoàn thiện để đáp ứng yêu cầu phát triển dài hạn. Hiện nhóm cổ phiếu ngân hàng, tài chính và bất động sản vẫn chiếm tỷ trọng lớn, trong khi doanh nghiệp quy mô lớn thuộc sản xuất, hạ tầng và công nghệ còn hạn chế về số lượng và mức độ đại diện.

Trong bối cảnh đó, việc mở rộng nguồn cung hàng hóa chất lượng được xem là yêu cầu trọng tâm. Hai hướng chính đang được chú trọng là thúc đẩy cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước gắn với niêm yết và thu hút doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) tham gia thị trường.

Chủ tịch Ủy ban Chứng khoán Nhà nước Vũ Thị Chân Phương cho biết, hiện thị trường mới có 10 doanh nghiệp FDI niêm yết hoặc đăng ký giao dịch, trong khi cả nước có hàng chục nghìn doanh nghiệp FDI đang hoạt động. Nhiều doanh nghiệp đã hiện diện lâu tại Việt Nam, hoạt động hiệu quả và có nhu cầu niêm yết nhưng chưa tham gia thị trường.

Bà Vũ Thị Chân Phương cho rằng không có lý do để doanh nghiệp FDI đủ điều kiện hoạt động tại Việt Nam lại không thể niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam. Vấn đề cốt lõi nằm ở cơ chế thực thi, giám sát và mức độ sẵn sàng của doanh nghiệp.

Ở góc độ pháp lý, ông Trần Tiến Dũng, Trưởng ban Giám sát công ty đại chúng (Ủy ban Chứng khoán Nhà nước) khẳng định pháp luật hiện hành bảo đảm nguyên tắc không phân biệt giữa doanh nghiệp trong nước và doanh nghiệp FDI. Luật Chứng khoán 2019 và Luật sửa đổi 2024 quy định thống nhất về công ty đại chúng, không phân biệt nguồn vốn hay quốc tịch.

Tuy nhiên, ông Dũng cho rằng khó khăn chủ yếu nằm ở yếu tố kỹ thuật như chuyển đổi mô hình hoạt động, tỷ lệ sở hữu nước ngoài, công bố thông tin và chuẩn mực kế toán, khiến quá trình niêm yết của doanh nghiệp FDI còn chậm.

Ở góc độ quản lý đầu tư, bà Bùi Thu Thủy, Phó Cục trưởng Cục Đầu tư nước ngoài, cho biết khái niệm doanh nghiệp FDI mang tính linh hoạt theo tỷ lệ sở hữu tại từng thời điểm. Tuy vậy, nguyên tắc xuyên suốt là bảo đảm bình đẳng giữa các loại hình doanh nghiệp, trừ lĩnh vực đặc thù liên quan an ninh, quốc phòng hoặc cam kết quốc tế.

Như vậy, vấn đề không nằm ở chủ trương mà ở việc hoàn thiện cơ chế để tạo thuận lợi cho doanh nghiệp tham gia thị trường minh bạch, hiệu quả.

Đẩy mạnh cổ phần hóa để mở rộng hàng hóa chất lượng

Cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước tiếp tục được coi là nhiệm vụ quan trọng nhằm mở rộng nguồn cung hàng hóa chất lượng cao cho thị trường chứng khoán. Tuy nhiên, quá trình triển khai vẫn gặp nhiều khó khăn kéo dài.

Theo ông Nguyễn Minh Hoàng, Giám đốc Phân tích Công ty Chứng khoán Nhất Việt (VFS), các vướng mắc lớn tập trung vào đất đai và định giá tài sản, chiếm tỷ lệ đáng kể trong các khó khăn của doanh nghiệp nhà nước khi cổ phần hóa.

Vấn đề đất đai không chỉ mang tính kỹ thuật mà còn liên quan trực tiếp đến quản lý tài sản công và minh bạch xác định giá trị doanh nghiệp, qua đó ảnh hưởng tiến độ đưa hàng hóa mới ra thị trường.

Ông Nguyễn Sơn, Chủ tịch Hội đồng thành viên Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC) cho rằng cần thúc đẩy tiến độ nhưng phải bảo đảm thận trọng để tránh rủi ro. Đồng thời, ông Sơn nhấn mạnh việc chậm trễ kéo dài đã làm giảm khả năng tận dụng cơ hội từ dòng vốn quốc tế.

Bà Phạm Thị Thùy Linh, Trưởng ban Phát triển thị trường chứng khoán (Ủy ban Chứng khoán Nhà nước) cho rằng nâng hạng thị trường chỉ là bước khởi đầu. Thách thức lớn hơn là duy trì thứ hạng và phát triển theo chiều sâu; trong đó, đa dạng hóa hàng hóa niêm yết là yêu cầu trọng tâm.

Việc đẩy mạnh thoái vốn nhà nước để tăng nguồn cung hàng hóa được đánh giá là giải pháp thực tiễn hiện nay. Dù số lượng doanh nghiệp niêm yết không nhỏ, tỷ lệ sở hữu nhà nước tại nhiều doanh nghiệp vẫn cao, khiến lượng cổ phiếu tự do lưu thông còn hạn chế.

Theo bà Linh, việc giảm dần tỷ lệ vốn nhà nước sẽ giúp mở rộng sự tham gia của nhà đầu tư vào cơ cấu sở hữu, cải thiện thanh khoản và chất lượng hàng hóa trên thị trường chứng khoán. Đây là định hướng sẽ tiếp tục được triển khai trong thời gian tới.

Trong bối cảnh đó, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 57/2026/NĐ-CP về cơ cấu lại vốn nhà nước tại doanh nghiệp, có hiệu lực từ 13/2/2026. Nghị định quy định cổ phần hóa phải gắn với nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh và năng lực cạnh tranh.

Đáng chú ý, danh mục 20 doanh nghiệp Thủ tướng quyết định cơ cấu lại vốn nhà nước gồm nhiều tập đoàn, tổng công ty lớn như EVN, Viettel, Petrolimex, VNPT, Vietnam Airlines, ACV, Agribank…

Nghị định cũng quy định nguyên tắc đấu giá công khai, mở rộng nhà đầu tư trong và ngoài nước, đồng thời siết điều kiện tham gia nhằm bảo đảm minh bạch và hiệu quả cổ phần hóa.

Việc ban hành nghị định này được đánh giá là bước đi quan trọng, góp phần thúc đẩy tiến độ cổ phần hóa, qua đó tăng nguồn cung hàng hóa chất lượng cho thị trường chứng khoán.

Thị trường chứng khoán Việt Nam đã qua giai đoạn tăng trưởng về lượng, đang chuyển sang yêu cầu về chất. Tháo gỡ nút thắt hàng hóa, đặc biệt từ cổ phần hóa và FDI niêm yết, là điều kiện quan trọng để thị trường phát triển bền vững.