Philippines tuyên bố tình trạng khẩn cấp năng lượng, Việt Nam chỉ còn chưa đầy 20 ngày dự trữ dầu, nông dân Thái Lan bỏ lúa chín ngoài đồng vì không đủ tiền thu hoạch. Đó là bức tranh kinh tế mà các lãnh đạo ASEAN phải đối mặt khi đến Hội nghị Thượng đỉnh tại Cebu, Philippines vào thứ Sáu tuần này.

Áp lực đáng sợ đến từ cuộc chiến Iran đang lan rộng khắp khu vực Đông Nam Á. Giá dầu thô tăng hơn 15% kể từ khi xung đột nổ ra, theo Prism News, giá khí hóa lỏng (LNG - Liquefied Natural Gas) tại châu Á có thời điểm tăng hơn 140%, theo TRENDS Research & Advisory. Và giá phân urê quốc tế đạt 857 USD/tấn trong tháng 4, gấp đôi so với cùng kỳ năm ngoái, số liệu từ Ngân hàng Thế giới cho hay.

Theo các quan chức, nghị trình chính tại Cebu sẽ xoay quanh tác động kinh tế của chiến tranh Iran, bên cạnh khủng hoảng Myanmar và đàm phán Bộ quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC). Nhưng chính bài toán năng lượng và giá cả là vấn đề cấp bách nhất cần được xem xét.

Một loạt biện pháp “chữa cháy” đang được các chính phủ trong khu vực áp dụng. Bao gồm giảm ngày làm việc của công chức, tăng trợ cấp xăng dầu, và tìm kiếm nguồn cung thay thế. Nhưng các biện pháp này chỉ mang tính tạm thời. Thái Lan và Việt Nam chứng kiến lạm phát vận tải và tiện ích tăng mạnh, trong khi lạm phát giá tiêu dùng chung đã nhích lên rõ rệt tại các nước nhập khẩu năng lượng ròng.

Mark Manantan, nghiên cứu viên tại Trung tâm An ninh Toàn cầu thuộc Đại học La Trobe, nhận định cách tiếp cận của ASEAN bao gồm kêu gọi đối thoại và giảm leo thang "dường như không ai lắng nghe". Ông cho rằng các lãnh đạo ASEAN tại Cebu phải tìm ra giải pháp thực tế, "hoặc tự cứu mình".

Nút nghẽn Hormuz

Gốc rễ của cuộc khủng hoảng nằm ở eo biển Hormuz. Kể từ khi Mỹ và Israel mở chiến dịch không kích Iran ngày 28/2, Iran đã phong tỏa trên thực tế tuyến hàng hải huyết mạch này, tấn công tàu thương mại và cả một cảng tại Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE).

Khoảng một phần tư lượng dầu và LNG vận chuyển bằng đường biển trên toàn cầu đi qua Hormuz, trong đó hơn 80% có điểm đến là châu Á. Trong tuyên bố chung ngày 30/4, các bộ trưởng kinh tế ASEAN cảnh báo tình trạng gián đoạn tại Hormuz đang gây ra rủi ro nghiêm trọng cho an ninh năng lượng toàn cầu, đẩy chi phí vận tải, bảo hiểm và hậu cần tăng mạnh.

Việt Nam nằm trong nhóm dễ tổn thương nhất. Theo Asia Media Center, dự trữ dầu của Việt Nam chỉ đủ dùng chưa đầy 20 ngày, thuộc hàng thấp nhất châu Á. Philippines, Thái Lan, Malaysia và Brunei phụ thuộc nhập khẩu từ 60% đến 95% nhu cầu dầu thô, theo nhận định của Alloysius Joko Purwanto thuộc Viện Nghiên cứu Kinh tế ASEAN và Đông Á.

Một lệnh ngừng bắn tạm thời vào tháng 4 đã không mở lại Hormuz một cách bền vững, và Iran tiếp tục tấn công tàu thuyền trong khu vực. Triển vọng giải quyết ngắn hạn vẫn mờ mịt, đặt thêm áp lực lên bàn đàm phán tại Cebu.

Phân bón, mắt xích bị bẻ gãy

Năng lượng không phải mặt trận duy nhất. Cuộc chiến Iran đang châm ngòi cho một cuộc khủng hoảng thứ hai ngay trước mùa gieo sạ lớn nhất trong năm.

Các quốc gia vùng Vịnh như Qatar và Saudi Arabia chiếm 30-35% lượng xuất khẩu urê toàn cầu. Urê là loại phân bón gốc nitơ thiết yếu cho cây lúa. Khi cơ sở sản xuất bị hư hại và vận chuyển bị chặn, giá urê đã tăng 54% chỉ trong tháng 3, rồi thêm 18% trong tháng 4, theo báo cáo của Ngân hàng Thế giới. Ngân hàng Thế giới dự báo giá phân bón sẽ tăng 31% trong năm 2026, riêng urê tăng khoảng 60%.

Dawit Mekonnen, chuyên gia kinh tế cao cấp tại Ngân hàng Thế giới, cảnh báo: "Châu Á là khu vực chịu ảnh hưởng nặng nhất từ nguồn cung năng lượng và phân bón Trung Đông". Ông cho rằng nếu Hormuz vẫn đóng sau tháng 6, nhiều nước "có khả năng đối mặt thiếu hụt vật tư đầu vào".

Với Việt Nam, nước xuất khẩu gạo lớn thứ ba thế giới, cú sốc phân bón đánh trúng vào thời điểm nông dân Đồng bằng sông Cửu Long chuẩn bị vào vụ mùa chính. Giá urê trong nước đã tăng mạnh, trong khi giá lúa lại giảm 15-18%, tạo ra thế kẹp lợi nhuận mà nhiều hộ nhỏ khó chịu nổi.

Maximo Torero, chuyên gia kinh tế trưởng của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), cho biết Việt Nam đang phải cắt giảm sản xuất do chi phí năng lượng đang bào mòn biên lợi nhuận. Thái Lan cùng Bangladesh cũng đối mặt áp lực tương tự. Nếu nông dân giảm phân bón hoặc bỏ vụ, hậu quả sẽ không dừng ở biên giới.

Tình thế cũng không mấy khả quan tại Ấn Độ, quốc gia xuất khẩu gạo nhiều nhất thế giới, với công suất khoảng 150 triệu tấn mỗi năm, theo Bộ Nông nghiệp Mỹ. Nhưng họ lại phụ thuộc khoảng 40% phân bón nhập khẩu từ vùng Vịnh. Philippines và các nước châu Phi cận Sahara, vốn tiêu thụ nhiều gạo từ nhập khẩu, sẽ chịu tác động trực tiếp nếu nguồn cung từ Việt Nam, Thái Lan và Ấn Độ bị thu hẹp.

Philippines nhập khẩu hàng triệu tấn gạo mỗi năm, phần lớn từ Việt Nam. Hormuz càng đóng lâu, nguy cơ khủng hoảng lương thực tại những thị trường phụ thuộc này càng hiện hữu. Và tại Cebu tuần này, ASEAN sẽ phải đối mặt câu hỏi rằng liệu khối có thể thực hiện hành động thực tiễn nào ngoài những tuyên bố chung.