Suốt nhiều tuần qua, kinh tế toàn cầu nín thở chờ đợi một kết cục duy nhất: Eo biển Hormuz được mở lại. Sau khi chiến tranh với Israel và Mỹ nổ ra, Iran đã đóng cửa tuyến đường thủy hẹp này, nơi bình thường có khoảng một phần năm lượng dầu và khí đốt thế giới đi qua.

Hiện, một số tàu vẫn được phép qua lại, nhưng phần lớn theo điều kiện của Tehran, trong đó có báo cáo cho biết các tàu phải nộp phí để được "đảm bảo an toàn",

Mở lại eo biển là điều kiện then chốt trong thỏa thuận ngừng bắn hai tuần được Mỹ và Iran ký kết tuần trước. Nhưng sau khi các cuộc đàm phán "kéo dài" giữa Mỹ và Iran sụp đổ vào cuối tuần, Tổng thống Donald Trump đăng thông báo trên mạng xã hội Truth Social: "Có hiệu lực ngay lập tức, Hải quân Hoa Kỳ, lực lượng mạnh nhất thế giới, sẽ bắt đầu quá trình PHONG TỎA tất cả tàu thuyền cố gắng vào hoặc rời Eo biển Hormuz".

Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM - US Central Command) sau đó xác nhận lệnh phong tỏa toàn bộ cảng biển Iran bắt đầu từ 10g sáng ngày 13/4/2026 theo giờ miền Đông nước Mỹ. Mục tiêu là gây áp lực tối đa lên nền kinh tế Iran bằng cách cắt đứt xuất khẩu, buộc Tehran mở lại hoàn toàn luồng hàng hải. Nhưng Iran, một quốc gia xuất khẩu dầu và khí đốt lớn, đã cảnh báo: chính nền kinh tế toàn cầu sẽ là bên gánh chịu hậu quả.

Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA - International Energy Agency), Iran sản xuất 3,59 triệu thùng dầu thô mỗi ngày trong tháng 2, trước khi chiến tranh bùng nổ. Với nhu cầu dầu thô toàn cầu ở mức khoảng 105 triệu thùng/ngày trong năm 2025, sản lượng của Iran chiếm khoảng 3,5%, đủ lớn để tạo ra sóng gió trên thị trường năng lượng thế giới. Dầu thô chiếm 57% tổng kim ngạch xuất khẩu của Iran năm 2024, khiến nền kinh tế nước này phụ thuộc gần như toàn bộ vào nhiên liệu hóa thạch.

Trung Quốc là khách hàng lớn nhất, hấp thụ khoảng 90% lượng dầu xuất khẩu của Iran. Các đối tác còn lại gồm Syria (3,3%) và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) (2%), trong khi Iraq, Thổ Nhĩ Kỳ, Malaysia và Oman mỗi nước chiếm chưa đến 1%. Iran cũng xuất khẩu các sản phẩm hóa dầu như methanol, urea, polyethylene và ammonia.

Lệnh phong tỏa nhắm vào tất cả tàu thuyền ra vào các cảng và vùng bờ biển của Iran. Iran có 11 cảng lớn, trong đó 8 cảng nằm ở phía nam thuộc khu vực vịnh Arab và Vịnh Oman, 3 cảng ở biển Caspian phía bắc phục vụ thương mại khu vực. Đảo Kharg, nơi xử lý khoảng 90% lượng dầu thô xuất khẩu của Iran, nằm trong số những cảng trọng yếu bị ảnh hưởng trực tiếp.

Giá dầu đã tăng ngay sau thông báo phong tỏa của Mỹ, mặc dù đã giảm nhẹ khi thỏa thuận ngừng bắn được công bố tuần trước. Trump khẳng định đây không phải lệnh phong tỏa vĩnh viễn, ông tuyên bố: "Đến một lúc nào đó, chúng ta sẽ đạt đến trạng thái 'TẤT CẢ ĐỀU ĐƯỢC VÀO, TẤT CẢ ĐỀU ĐƯỢC RA', nhưng Iran đã không để điều đó xảy ra... Không ai trả phí bất hợp pháp mà vẫn được an toàn trên vùng biển quốc tế". Dù vậy, thời điểm dỡ bỏ lệnh phong tỏa vẫn là ẩn số.

Trung Quốc, với tư cách người mua dầu Iran lớn nhất, sẽ là nền kinh tế đầu tiên hứng chịu tác động. Sự thiếu hụt kéo dài có thể dẫn đến tình trạng khan hiếm dầu mãn tính và đẩy giá lên cao hơn trên thị trường toàn cầu. Ngoài dầu, nhiều quốc gia vùng Vịnh còn phụ thuộc Iran cho các mặt hàng thiết yếu: UAE nhập từ Iran nhiên liệu khoáng sản, hóa chất hữu cơ, thép, đồng và phân bón, trong khi Oman và Qatar cũng trông cậy vào nguồn hàng Iran cho thép, vật liệu xây dựng, hóa dầu và nông sản.

Urea, loại phân bón thiết yếu không thể thiếu trong sản xuất nông nghiệp, là điểm đáng chú ý đặc biệt. Iran là nhà sản xuất lớn và là nhà xuất khẩu urea lớn nhất khu vực vùng Vịnh. Nông dân toàn cầu vốn đã đang chịu sức ép khi xung đột siết chặt nguồn cung phân bón, và ngay cả những quốc gia không nhập khẩu phân bón trực tiếp từ Iran như Brazil, Ấn Độ hay Australia cũng có thể bị cuốn vào vòng xoáy gián đoạn chuỗi cung ứng.

Sau khi đàm phán hòa bình thất bại, Trump khẳng định lệnh phong tỏa nhằm chấm dứt hành vi "tống tiền thế giới" của Iran, chủ yếu là việc thu phí tàu thuyền qua Eo biển Hormuz. Nhưng những hệ lụy dây chuyền từ lệnh phong tỏa của Mỹ có thể tạo ra những tổn phí mới hoàn toàn nằm ngoài tính toán ban đầu. Với các nước trên thế giới, sự khó lường này càng củng cố thêm luận điểm về việc đa dạng hóa nguồn cung dầu thô và đầu tư vào năng lực lọc dầu nội địa. Về dài hạn, đẩy mạnh năng lượng tái tạo cùng điện khí hóa giao thông vận tải, sản xuất và logistics là con đường giúp các nền kinh tế giảm dần sự phụ thuộc vào dầu mỏ.