Để duy trì mức tăng trưởng cao và hoàn thành mạng lưới 200km đường sắt đô thị trước năm 2030, TP.HCM đang đối diện với bài toán tài chính lịch sử. Các báo cáo quy hoạch gần đây cho thấy siêu đô thị này cần huy động bổ sung từ 8 đến 12 tỷ USD mỗi năm nhằm triển khai các siêu dự án giao thông. Những mục tiêu tham vọng này sẽ khó lòng hiện thực hóa nếu thành phố tiếp tục vận hành dưới khung thể chế pháp lý thông thường. Cấu trúc tài chính hiện tại không đủ sức gánh vác khối lượng công việc khổng lồ của một trung tâm kinh tế lớn nhất nước.

Việc thiếu hụt quyền tự chủ đối với khối công sản và ngân sách địa phương đang tạo ra những rào cản hành chính vô hình kìm hãm sức bật của thành phố. Khi các dự án hạ tầng mang tính huyết mạch chậm trễ do vướng mắc thủ tục chéo, toàn bộ chuỗi cung ứng của Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam lập tức chịu ảnh hưởng tiêu cực. Luật Đô thị đặc biệt sẽ mang sứ mệnh tháo gỡ triệt để nút thắt này, đảm bảo lợi ích sát sườn cho hơn 10 triệu cư dân và duy trì động lực đóng góp vào tổng thu ngân sách quốc gia.

Bước ngoặt lịch sử

Hành trình kiến tạo cơ chế vượt trội cho thành phố mang tên Bác là một quá trình liên tục được bồi đắp bằng tầm nhìn chiến lược của trung ương. Hệ thống các văn bản chỉ đạo xuyên suốt bao gồm Nghị quyết 20, Nghị quyết 16 và Nghị quyết 31 của Bộ Chính trị đã tạo tiền đề nền tảng cho sự phát triển của thành phố. Sau hơn 3 năm thực hiện Nghị quyết 31-NQ/TW, TP.HCM đã đạt nhiều kết quả quan trọng trong việc giữ vững vai trò đầu tàu kinh tế cả nước.

Dù vậy, hệ thống cơ chế đặc thù tại Nghị quyết 54, Nghị quyết 98 và Nghị quyết 260 của Quốc hội mang lại xung lực lớn nhưng thời hạn áp dụng vẫn mang tính chu kỳ giới hạn. Việc Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết 09-NQ/TW về xây dựng và phát triển TP.HCM trong kỷ nguyên mới chính là lời giải quyết liệt cho vấn đề này. Sự ra đời của nghị quyết định hình một hành lang pháp lý mở, tạo bệ phóng vững chắc để xây dựng một đạo luật riêng biệt cho siêu đô thị.

Đánh giá về ý nghĩa của định hướng này, PGS-TS Trần Hoàng Ngân nhấn mạnh: "Nghị quyết 09-NQ/TW về xây dựng và phát triển TP.HCM trong kỷ nguyên mới của Bộ Chính trị là bước ngoặt mang tính lịch sử". Dựa trên định hướng chiến lược của Đảng, ông cho rằng việc thành phố tiếp tục hoàn thiện dự thảo Luật Đô thị đặc biệt cho TP.HCM chính là bước đi căn cơ. Khung pháp lý tối thượng này sẽ thay thế một phần tư duy quản trị hành chính cũ, trao quyền chủ động sâu rộng hơn cho chính quyền địa phương.

Giải phóng nguồn lực

Một trong những nội dung cốt lõi của đạo luật chuyên biệt là cho phép TP.HCM toàn quyền tự quyết phương án phát hành trái phiếu địa phương quy mô lớn. Quyền chủ động tài chính sẽ giúp địa phương tự cân đối dòng tiền để khởi công các tuyến vành đai và cao tốc liên vùng. Cơ chế này xóa bỏ tình trạng bị động trong việc phân bổ vốn, giúp các siêu dự án giao thông không bị trượt giá do chậm tiến độ.

Quyền tự chủ về quy hoạch và quản lý đất đai cũng mở đường cho việc áp dụng mạnh mẽ Mô hình Phát triển Đô thị gắn kết với Giao thông Công cộng (TOD - Transit Oriented Development). Đạo luật mới sẽ trao quyền cho thành phố quy hoạch đồng bộ các khu đô thị vệ tinh dọc theo các tuyến metro, qua đó thu hồi giá trị chênh lệch địa tô nảy sinh từ hạ tầng. Nguồn thu khổng lồ từ việc đấu giá quỹ đất xung quanh các nhà ga sẽ được tái cấp vốn trực tiếp cho hệ thống đường sắt đô thị.

Sự thay đổi mang tính cách mạng này sẽ định hình lại toàn bộ không gian kiến trúc của thành phố trong thập kỷ tới. Khung thể chế vượt trội là công cụ sắc bén nhất để TP.HCM hiện thực hóa mô hình phát triển đa cực và đa trung tâm. Tư duy quy hoạch không gian mới sẽ tạo ra sức hút dân cư cơ học ra các khu vực ngoại vi, giảm tải triệt để áp lực hạ tầng cho khu vực lõi lịch sử.

Định hình kỷ nguyên

Đạo luật siêu đô thị không chỉ giải quyết bài toán hạ tầng cứng mà còn tạo bệ phóng vững chắc cho công cuộc chuyển đổi số toàn diện. Mục tiêu nâng tỷ trọng kinh tế số lên mức 40% vào năm 2030 đòi hỏi một môi trường pháp lý đủ rộng để thử nghiệm các công nghệ mới. Khi được trao quyền tự quyết về cơ chế ưu đãi đầu tư, thành phố sẽ dễ dàng thu hút các tập đoàn công nghệ toàn cầu thiết lập chuỗi cung ứng ngay tại Khu công nghệ cao.

Việc kiến tạo một nền hành chính phục vụ với thủ tục một cửa liên thông cấp đặc biệt sẽ chấm dứt tình trạng chồng chéo thẩm quyền giữa các sở ngành. Tinh thần địa phương quyết, địa phương làm và địa phương chịu trách nhiệm sẽ giải phóng tối đa sức sáng tạo của hệ thống chính trị cơ sở. Sự minh bạch và tốc độ phản ứng chính sách nhanh nhạy sẽ trở thành lợi thế cạnh tranh tuyệt đối của TP.HCM so với các đô thị khác trong khu vực.

Suy cho cùng, thước đo giá trị cao nhất của mọi cơ chế chính sách đều phải quy tụ về chất lượng thụ hưởng của cộng đồng dân cư. Việc phân cấp quản lý mạnh mẽ sẽ giúp thành phố chủ động hơn trong việc tháo gỡ rào cản pháp lý, phát triển hàng triệu mét vuông nhà ở xã hội. Sự ra đời của Luật Đô thị đặc biệt mang theo sứ mệnh giải quyết dứt điểm các vấn đề dân sinh bức xúc như ngập úng lịch sử và ùn tắc giao thông. Khi chiếc áo cơ chế không còn chật hẹp, siêu đô thị hướng biển sẽ hội đủ nguồn lực để vươn lên trở thành một trung tâm kinh tế tài chính hàng đầu khu vực.