“Trách nhiệm của chúng ta là làm cho trí tuệ tích lũy trong lịch sử tiếp tục trở thành năng lực dẫn dắt sự phát triển của đất nước”. Thông điệp được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh tại Phiên họp thứ hai của Ban Chỉ đạo Tổng kết 100 năm Đảng lãnh đạo cách mạng Việt Nam, định hướng lãnh đạo phát triển đất nước trong 100 năm tiếp theo và Tổng kết 40 năm thực hiện Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, diễn ra ngày 17/9 vừa qua, đã gợi ra một yêu cầu rất rõ: lịch sử phải trở thành nguồn lực cho hiện tại và tương lai.

Bốn mươi năm Đổi mới là minh chứng sinh động cho sức mạnh của đổi mới tư duy. Năm 1986, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam chưa đến 3 tỷ USD, xuất khẩu chỉ khoảng 789 triệu USD. Đến năm 2025, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đã đạt khoảng 930 tỷ USD, riêng xuất khẩu hơn 430 tỷ USD. GDP năm 2025 tăng 8,02%, quy mô nền kinh tế đạt khoảng 514 tỷ USD, GDP bình quân đầu người vượt 5.000 USD. Từ một nền kinh tế nhiều khó khăn, Việt Nam đã trở thành một nền kinh tế có độ mở cao, tham gia ngày càng sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Những kết quả ấy cho thấy khi tư duy phát triển thay đổi, thể chế được điều chỉnh và sức dân được khơi thông, nguồn lực của đất nước có thể được nhân lên. Nhưng chặng đường phía trước đặt ra yêu cầu cao hơn. Giai đoạn 2026-2030, mục tiêu tăng trưởng GDP bình quân trên 10%/năm đã được đặt ra; riêng năm 2026 phấn đấu từ 10% trở lên. Tăng trưởng “hai con số” vì thế không chỉ là một chỉ tiêu về tốc độ, mà là phép thử đối với chất lượng thể chế, năng suất lao động, sức cạnh tranh của doanh nghiệp và khả năng làm chủ các động lực tăng trưởng mới.

Thực tiễn năm 2026 cho thấy nền kinh tế đang có những tín hiệu tích cực. Sáu tháng đầu năm, GDP tăng 8,18%; riêng quý II tăng 8,39%. Chín địa phương đạt tăng trưởng hai con số. Tám tháng đầu năm, chỉ số sản xuất công nghiệp tăng 11,9%; tổng kim ngạch xuất nhập khẩu vượt 770 tỷ USD, tăng 28,7%. Tuy nhiên, trong 374,84 tỷ USD kim ngạch xuất khẩu tám tháng, khu vực kinh tế trong nước chỉ chiếm 19,9%, còn khu vực có vốn đầu tư nước ngoài chiếm hơn 80%. Khu vực doanh nghiệp trong nước nhập siêu hơn 30 tỷ USD.

Những con số đó cho thấy phía sau quy mô thương mại lớn vẫn là bài toán về giá trị gia tăng nội địa, công nghiệp hỗ trợ, công nghệ và khả năng tham gia sâu hơn của doanh nghiệp Việt Nam vào chuỗi sản xuất. Vì vậy, tăng trưởng hai con số không thể chủ yếu dựa vào việc tăng vốn đầu tư, khai thác thêm tài nguyên hay mở rộng lao động. Dư địa mới phải đến nhiều hơn từ năng suất, khoa học-công nghệ, đổi mới sáng tạo, dữ liệu, chất lượng nguồn nhân lực và năng lực của khu vực doanh nghiệp trong nước.

Đó cũng chính là cách thiết thực nhất để biến trí tuệ tích lũy trong lịch sử thành năng lực phát triển cụ thể. Một trong những bài học lớn của Đổi mới là giải phóng sức sản xuất; trong giai đoạn hiện nay, yêu cầu đặt ra là tiếp tục giải phóng sức sáng tạo. Việt Nam hiện có hơn 940 nghìn doanh nghiệp và hơn 5 triệu hộ kinh doanh. Khu vực kinh tế tư nhân đóng góp khoảng một nửa GDP và sử dụng khoảng 82% lao động. Mục tiêu đến năm 2030 là có 2 triệu doanh nghiệp, trong đó ít nhất 20 doanh nghiệp lớn tham gia chuỗi giá trị toàn cầu. Điều quan trọng không chỉ là có thêm doanh nghiệp, mà phải có thêm những doanh nghiệp Việt Nam đủ sức nghiên cứu, làm chủ công nghệ, phát triển sản phẩm, xây dựng thương hiệu và cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Khoa học - công nghệ cũng chỉ thật sự trở thành động lực khi đi vào sản xuất và quản trị. Việt Nam đã có Trung tâm Dữ liệu quốc gia số 01, gần 40 trung tâm dữ liệu, hạ tầng 5G tiếp tục được mở rộng; các bộ dữ liệu phục vụ trí tuệ nhân tạo đang được hình thành trong nhiều lĩnh vực. Nhưng giá trị cuối cùng phải được đo bằng hiệu quả thực tế: doanh nghiệp có giảm được chi phí không, năng suất có tăng không, người dân có bớt thời gian làm thủ tục không, cơ quan quản lý có ra quyết định nhanh và chính xác hơn không.

Câu chuyện con người cũng vậy. Từ lâu, cha ông đã coi “hiền tài là nguyên khí của quốc gia”. Trong điều kiện mới, bài học ấy phải được chuyển thành cơ chế cụ thể để phát hiện, sử dụng và trọng dụng người có năng lực. Nguồn trí tuệ của đất nước không chỉ nằm trong các viện nghiên cứu hay cơ quan hoạch định chính sách, mà còn trong đội ngũ doanh nhân, kỹ sư, nhà khoa học, người lao động, nông dân, cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài và rất nhiều sáng kiến nảy sinh từ thực tiễn. Vấn đề là tạo được môi trường để những nguồn lực trí tuệ ấy gặp nhau, đi vào chính sách, sản xuất và tạo ra giá trị mới.

Tăng trưởng hai con số, xét đến cùng, là bài toán về năng lực quốc gia: năng lực làm chủ công nghệ, xây dựng doanh nghiệp mạnh, phân bổ nguồn lực hiệu quả, phát hiện và sử dụng nhân tài, cũng như năng lực của bộ máy trong việc nhận diện cái mới và kịp thời tháo bỏ những rào cản không còn phù hợp. Bốn mươi năm trước, Đổi mới đã mở ra sức sản xuất của toàn xã hội. Hôm nay, để bước lên một trình độ phát triển cao hơn, đất nước cần tiếp tục mở ra không gian cho tri thức, sáng tạo và khát vọng vươn lên.

Tổng kết lịch sử, vì vậy, không phải để lịch sử chỉ đứng phía sau chúng ta. Điều quan trọng hơn là biến những gì đã được kiểm nghiệm thành khả năng nhìn xa hơn, quyết định đúng hơn và hành động hiệu quả hơn. Khi tri thức được chuyển thành năng suất, sáng tạo được chuyển thành sản phẩm, tài năng được chuyển thành nguồn lực và những bài học của quá khứ được phản ánh trong quyết sách của hiện tại, trí tuệ tích lũy qua nhiều thế hệ mới thật sự trở thành năng lực dẫn dắt đất nước bước vào một chu kỳ phát triển mới - nhanh hơn, tự chủ hơn và bền vững hơn.