Một tài xế xe máy tại TP.HCM phải liên tục ôm vô lăng 13 đến 15 tiếng mỗi ngày, tự trả tiền xăng, phí bảo dưỡng và chịu toàn bộ rủi ro tai nạn giao thông, trong khi một thuật toán kỹ thuật số quyết định hoàn toàn giá cước và lượng khách của họ.

Nghịch lý này đang diễn ra trên toàn cầu, khi các nền tảng gọi xe thu chiết khấu từ 20% đến 30% doanh thu mỗi chuyến đi nhưng lại định danh người tạo ra giá trị là "đối tác tự doanh" để né tránh các khoản đóng góp an sinh bắt buộc. Tuy nhiên, sự dịch chuyển pháp lý quốc tế trong hai năm qua đang dần thu hẹp lỗ hổng này.

Việc buộc các hãng công nghệ phải tham gia đóng quỹ hưu trí và bảo hiểm tai nạn sẽ thay đổi vĩnh viễn cấu trúc chi phí của ngành kinh tế chia sẻ, đồng thời cảnh báo một cuộc khủng hoảng diện rộng nếu các quốc gia đang phát triển không kịp thời điều chỉnh luật lao động.

Thực trạng bấp bênh

Khảo sát gần đây do Liên đoàn Lao động TP.HCM công bố ngày 15/9/2026 đối với các tài xế từ những nền tảng lớn cho thấy một bức tranh đáng lo ngại về lực lượng lao động này tại Việt Nam. Hơn 93% người tham gia khảo sát xác định chạy xe công nghệ là nguồn thu nhập chính, thay vì một công việc bán thời gian linh hoạt như lời hứa hẹn ban đầu của các ứng dụng.

Mặc dù cường độ làm việc vắt kiệt sức lực, có đến 82,4% tài xế không tham gia bảo hiểm xã hội và 57,5% thiếu bảo hiểm tai nạn.

Sự bấp bênh này xuất phát từ bản chất của mối quan hệ lao động phi truyền thống. Thuật toán của ứng dụng tước đi quyền thương lượng giá cả của tài xế, nhưng lại trao cho họ toàn bộ trách nhiệm tự bảo vệ sức khỏe và phương tiện của bản thân.

Đứng trước áp lực sinh tồn và sự sụt giảm thu nhập do biến động chiết khấu, 88% tài xế được hỏi bày tỏ mong muốn có cơ chế rõ ràng để tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc.

Trật tự pháp lý mới

Trên bình diện quốc tế, lập luận "đối tác tự do" của các hãng công nghệ đang sụp đổ trước những đạo luật mới. Khái niệm này từng giúp nền tảng tiết kiệm hàng tỷ USD chi phí vận hành, nhưng giờ đây giới chức các nước đã nhận ra gánh nặng đó đang bị đẩy về phía xã hội.

Tại Đông Nam Á, Đạo luật Người lao động nền tảng của Singapore chính thức có hiệu lực từ ngày 01/01/2025 là một bước ngoặt lớn. Chính phủ nước này thiết lập một nhóm pháp lý riêng biệt, buộc các hãng như Grab phải cung cấp bảo hiểm bồi thường tai nạn lao động ngang bằng với nhân viên thông thường.

Các nền tảng cũng phải cùng đóng quỹ an sinh trung ương với tài xế, với tỷ lệ đóng góp của doanh nghiệp sẽ tăng dần lên mức 17% vào năm 2029.

Ở quy mô khu vực lớn hơn, Liên minh Châu Âu (EU) đã chính thức thông qua Chỉ thị Người lao động nền tảng vào cuối năm 2024. Đạo luật này đưa ra giả định pháp lý về mối quan hệ việc làm nếu nền tảng kiểm soát các khía cạnh cốt lõi như tiền lương hoặc lịch trình làm việc. Điều này đồng nghĩa với việc các công ty công nghệ phải chứng minh tài xế thực sự độc lập, nếu không, thuật toán phân phối công việc của họ sẽ phải chịu sự giám sát minh bạch hơn và tài xế được tiếp cận các quyền lợi cơ bản.

Ngay tại Mỹ, quê hương của mô hình gọi xe, làn sóng đòi quyền lợi cũng đạt được những cột mốc chưa từng có. Sau một loạt cuộc đấu tranh pháp lý kéo dài đến giữa năm 2024, Uber và Lyft tại bang Massachusetts đã phải chấp nhận mức thu nhập sàn và cung cấp quỹ thời gian nghỉ ốm có lương cho tài xế, được chi trả ở mức 18,58 USD cho mỗi giờ nghỉ.

Đến tháng 5/2026, những tài xế này tiếp tục tận dụng một khuôn khổ luật mới để chính thức thành lập công đoàn toàn bang, mở đường cho quyền thương lượng tập thể.

Sự chú ý đối với quyền lợi của lao động nền tảng không chỉ giới hạn ở các nước phát triển. Trong tuyên bố chung ngày 14/9, các nhà lãnh đạo khối BRICS đã chính thức thông qua nền tảng hợp tác tiên tiến, trong đó cam kết tìm kiếm các chính sách sáng tạo nhằm đưa nhóm lao động giao hàng và gọi xe vào hệ thống phúc lợi quốc gia.

Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) cũng liên tục cảnh báo rằng việc không có khung quản trị toàn diện sẽ làm trầm trọng thêm tình trạng bất bình đẳng thu nhập và xói mòn công bằng xã hội.

Việc siết chặt pháp lý chắc chắn sẽ cấu thẳng vào biên lợi nhuận của các hãng gọi xe, hoặc buộc họ phải đẩy phần chi phí an sinh này sang giá cước dịch vụ đối với người tiêu dùng. Dù theo hướng nào, thời kỳ phát triển bùng nổ dựa trên nguồn lao động giá rẻ không có lưới an sinh đang đi đến hồi kết.

Đối với các nhà hoạch định chính sách tại Việt Nam, bài học từ Singapore hay Châu Âu mang đến một khuôn mẫu rõ ràng. Việc tạo ra một định danh pháp lý mới cho tài xế công nghệ không chỉ nhằm đáp ứng nguyện vọng của người lao động, mà còn là rào chắn thiết yếu để ngân sách quốc gia không phải gánh vác hậu quả của một thế hệ lao động tự do kiệt quệ khi bước vào tuổi hưu.