Khi giá dầu thế giới biến động dữ dội do xung đột tại Trung Đông bước sang tuần thứ năm, hơn 50 quốc gia đã nhóm họp tại Santa Marta để bàn về một chủ đề từng bị coi là "điều cấm kỵ": cái kết cho kỷ nguyên dầu mỏ, theo AFP. Hội nghị diễn ra từ ngày 24/4 đến 29/4/2026 không chỉ là một diễn đàn môi trường đơn thuần. Đây là nỗ lực thực thi cam kết từ COP28 nhằm thiết lập một lộ trình cắt giảm sản lượng hóa thạch một cách có hệ thống, thay vì để thị trường tự điều chỉnh trong hỗn loạn.

Lộ trình cắt giảm sản lượng "có hệ thống" được thảo luận tại hội nghị lần này không chỉ dừng lại ở việc đóng cửa mỏ, mà tập trung vào việc quản lý sự sụt giảm nguồn cung tương ứng với tốc độ gia tăng của năng lượng tái tạo. Theo lộ trình Net Zero của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA - International Energy Agency), để đạt mục tiêu khí hậu, thế giới cần dừng ngay lập tức việc phê duyệt các dự án khai thác dầu, khí và than mới.

Tuy nhiên, thách thức nằm ở chỗ khoảng 60% trữ lượng dầu khí hiện nay thuộc sở hữu của các công ty dầu khí quốc gia (NOCs), vốn đóng góp tới 40% doanh thu chính phủ tại nhiều nước đang phát triển, Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) cho biết.

Việc cắt giảm thiếu lộ trình có thể gây ra hiện tượng "cú sốc nguồn cung ngược". Nếu các nước phát triển rút vốn quá nhanh khỏi các dự án hóa thạch tại các nước nghèo mà không hỗ trợ hạ tầng thay thế, giá năng lượng nội địa tại các khu vực này có thể tăng vọt, đẩy nền kinh tế vào vòng xoáy lạm phát đình trệ.

Một trong những rào cản lớn nhất đối với lộ trình này là khái niệm "bẫy nợ" năng lượng. Theo báo cáo International Debt Report mới nhất của Ngân hàng Thế giới (World Bank), các quốc gia thu nhập thấp và trung bình đã phải chi khoản kỷ lục 443,5 tỷ USD để thanh toán nợ nước ngoài vào năm 2022, dữ liệu từ World Bank cho hay.

Đáng chú ý, tại nhiều quốc gia đang phát triển, chi phí trả nợ đang chiếm tới 30-40% tổng thu ngân sách nhà nước, lấn át hoàn toàn nguồn lực dành cho chuyển đổi năng lượng.

Cơ chế của "bẫy nợ" năng lượng diễn ra khi các quốc gia vay vốn dài hạn để xây dựng nhà máy điện than hoặc hạ tầng dầu khí. Khi thế giới chuyển dịch sang năng lượng sạch, các tài sản này đứng trước nguy cơ trở thành "tài sản bị mắc kẹt". Theo IMF, nếu không có lộ trình chuyển đổi hợp lý, giá trị các tài sản hóa thạch bị mất đi có thể lên tới 4.000 tỷ USD trên toàn cầu, chủ yếu ảnh hưởng đến các quốc gia phụ thuộc vào xuất khẩu nhiên liệu.

Tại hội nghị Santa Marta, các chuyên gia nhấn mạnh rằng nhiều nước Nam bán cầu buộc phải tăng sản lượng khai thác hóa thạch để lấy ngoại tệ trả nợ, tạo nên một nghịch lý: càng muốn thoát khỏi hóa thạch, áp lực nợ nần càng buộc họ phải bám lấy nó. Để giải quyết, cơ chế chuyển đổi nợ thành vốn đầu tư xanh đang được đề xuất như một lối thoát, cho phép xóa một phần nợ nếu quốc gia cam kết đầu tư số tiền đó vào bảo tồn thiên nhiên hoặc năng lượng sạch.

Sự chuyển dịch này đang tạo ra một cuộc đua công nghệ khốc liệt giữa các tập đoàn năng lượng truyền thống. Họ bắt đầu rót hàng tỷ USD vào hạ tầng hydro xanh và công nghệ thu giữ, lưu trữ carbon.

Những doanh nghiệp thích nghi sớm không chỉ bảo vệ được giá trị vốn hóa mà còn nắm giữ chìa khóa của chuỗi cung ứng năng lượng mới. Những doanh nghiệp chậm chân không chỉ đối mặt với rủi ro tài chính mà còn bị loại khỏi các chuỗi cung ứng toàn cầu vốn đang ngày càng thắt chặt tiêu chuẩn ESG (Environmental, Social, and Governance).

Ở nước ta, lộ trình này đang được cụ thể hóa thông qua Quy hoạch điện VIII. Việt Nam đã nhận diện rõ rủi ro từ các dự án điện than cũ và sự phụ thuộc vào công nghệ nhập khẩu. Quy hoạch đã xác định dừng các dự án điện than mới sau năm 2030, nhưng việc xử lý các khoản vay quốc tế của các dự án đang vận hành vẫn là bài toán kinh tế phức tạp.

Cơ hội cho các doanh nghiệp nội địa nằm ở việc tham gia sâu vào mạng lưới sản xuất thiết bị năng lượng sạch toàn cầu. Theo Chương trình Đối tác Chuyển dịch Năng lượng Công bằng (JETP), Việt Nam cần huy động ít nhất 15,5 tỷ USD trong 3-5 năm tới để hỗ trợ lộ trình chuyển đổi. Việc tận dụng các nguồn tín dụng ưu đãi và chuyển giao công nghệ từ các đối tác quốc tế sẽ là chìa khóa để Việt Nam vừa cắt giảm hóa thạch, vừa bảo vệ an ninh tài chính quốc gia. Những chính sách về thuế carbon đang được thí điểm từ giữa năm 2026 sẽ là cú hích buộc các nhà sản xuất phải xanh hóa quy trình để duy trì năng lực cạnh tranh quốc tế.