Các công cụ quản lý mới như giấy phép môi trường, đăng ký môi trường, trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR), kinh tế tuần hoàn, thị trường carbon hay cơ chế hậu kiểm đã tạo ra nền tảng quan trọng cho quá trình chuyển đổi xanh của nền kinh tế. Tuy nhiên, thực tiễn triển khai cũng cho thấy không ít quy định đang bộc lộ “độ trễ” trước tốc độ phát triển của nền kinh tế và yêu cầu hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng. Từ khả năng thích ứng của hạ tầng kỹ thuật, năng lực tổ chức thực hiện tại địa phương đến sự đồng bộ giữa các hệ thống pháp luật liên quan đều đang đặt ra yêu cầu phải sửa đổi, bổ sung luật một cách kịp thời.

Khi chiếc áo cơ chế bắt đầu chật so với thực tiễn

Theo ông Tăng Thế Cường, Cục trưởng Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), dự thảo sửa đổi, bổ sung Luật Bảo vệ môi trường 2020 dự kiến sẽ được trình Quốc hội xem xét, thông qua tại kỳ họp thứ 2 vào tháng 10/2026. Thực tế cho thấy, dù Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 đã có bước tiến đáng kể về cải cách thủ tục hành chính, song quá trình tổ chức thực hiện tại nhiều địa phương vẫn còn gặp khó khăn.

Một số quy định chưa thật sự đồng bộ với các luật liên quan như đầu tư, xây dựng, tài nguyên nước, khoáng sản hay quy hoạch. Điều này khiến doanh nghiệp trong nhiều trường hợp vẫn phải thực hiện các thủ tục có nội dung giao thoa, làm kéo dài thời gian chuẩn bị đầu tư và gia tăng chi phí tuân thủ.

 Không ít địa phương lúng túng trong giai đoạn đầu áp dụng các công cụ quản lý mới, đặc biệt đối với giấy phép môi trường, đăng ký môi trường hay cơ chế hậu kiểm. Trong khi đó, cơ chế phân cấp, phân quyền ở một số lĩnh vực lại chưa thật sự tương thích với năng lực tổ chức thực hiện tại cơ sở. Các chính sách mang tính đột phá như kinh tế tuần hoàn, tín chỉ carbon, thị trường carbon hay EPR dù đã được triển khai nhưng vẫn cần thêm thời gian cùng các cơ chế hỗ trợ phù hợp để phát huy đầy đủ hiệu quả trong thực tiễn. Áp lực môi trường cũng đang gia tăng cùng quá trình phát triển kinh tế và đô thị hóa nhanh. Ô nhiễm không khí tại các đô thị lớn, đặc biệt là Hà Nội và TP.HCM, vẫn diễn biến phức tạp. Tình trạng ô nhiễm tại một số lưu vực sông chưa được xử lý triệt để, trong khi hạ tầng thu gom và xử lý chất thải tại nhiều địa phương còn thiếu đồng bộ.

"Việc sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường lần này không đơn thuần nhằm khắc phục các vướng mắc kỹ thuật trong quá trình thực thi, mà còn phản ánh sự chuyển đổi căn bản trong mô hình phát triển của Việt Nam. Nếu trước đây tăng trưởng chủ yếu dựa vào khai thác tài nguyên và mở rộng quy mô sản xuất, thì hiện nay yêu cầu phát triển xanh, phát thải thấp và kinh tế carbon thấp đã trở thành xu thế tất yếu", ông Tăng Thế Cường chia sẻ.

Trong bối cảnh quốc tế thay đổi rất nhanh, các tiêu chuẩn xanh, yêu cầu giảm phát thải, truy xuất nguồn gốc chuỗi cung ứng hay phát triển kinh tế carbon thấp đang dần trở thành “tấm vé” để tham gia thị trường toàn cầu. Nếu không kịp thời hoàn thiện khung pháp lý, doanh nghiệp Việt Nam sẽ gặp nhiều khó khăn trong quá trình hội nhập, đặc biệt khi các rào cản xanh ngày càng gia tăng tại các thị trường xuất khẩu lớn.

Có thể nói, lần sửa đổi này nhằm tháo gỡ các điểm nghẽn về thể chế, tiếp tục cải cách thủ tục hành chính và khơi thông nguồn lực phát triển. Quan điểm xuyên suốt được đặt ra là bảo vệ môi trường không phải là rào cản của phát triển mà chính là nền tảng cho phát triển bền vững và nâng cao chất lượng sống của người dân.

Đơn giản hóa đánh giá tác động môi trường

Qua giám sát của Quốc hội năm 2025 cho thấy, về cơ bản các quy định về đánh giá tác động môi trường (ĐTM) đang được triển khai ổn định, chưa phát sinh vướng mắc lớn về mặt chính sách. Tuy nhiên, trong thực tế vẫn còn những khó khăn nhất định. Việc xác định đối tượng, phân loại dự án theo tiêu chí môi trường ở một số trường hợp còn phức tạp. Năng lực thẩm định giữa các địa phương chưa đồng đều, thời gian xử lý hồ sơ tại một số khâu còn kéo dài hơn yêu cầu thực tiễn.

Do đó, theo Cục trưởng Cục Môi trường, định hướng sửa đổi được đặt ra theo hướng tiếp tục đơn giản hóa tiêu chí phân loại dự án, cắt giảm thêm đối tượng phải thực hiện đánh giá tác động môi trường (ĐTM) đối với các dự án có nguy cơ thấp. Đồng thời đẩy mạnh phân cấp cho địa phương và đơn giản hóa quy trình thẩm định theo mức độ rủi ro môi trường của từng dự án. Đây được xem là bước đi cần thiết nhằm vừa bảo đảm yêu cầu quản lý môi trường, vừa giảm áp lực thủ tục hành chính cho doanh nghiệp.

Một trong những nội dung đáng chú ý của dự thảo sửa đổi là thay đổi mạnh mẽ tư duy quản lý chất thải. Theo đó, chất thải sau phân loại sẽ không còn chỉ được nhìn nhận là đối tượng cần xử lý mà từng bước được coi là nguồn nguyên liệu đầu vào cho nền kinh tế tuần hoàn và nền kinh tế carbon thấp.

Hiện nay, hạ tầng thu gom, phân loại, trung chuyển và xử lý chất thải tại nhiều địa phương vẫn còn thiếu đồng bộ. Công nghệ xử lý ở một số nơi còn lạc hậu. Việc phân loại rác tại nguồn triển khai chưa đồng đều do phụ thuộc nhiều vào điều kiện hạ tầng và thói quen sinh hoạt của người dân.

Thị trường tái chế trong nước cũng chưa phát triển tương xứng. Mối liên kết giữa thu gom, tái chế và tiêu thụ sản phẩm tái chế chưa hình thành được chuỗi ổn định. Trong bối cảnh đó, cơ chế EPR được xem là một trong những chính sách quan trọng nhằm thúc đẩy tái chế và giảm áp lực cho môi trường. Tuy nhiên, do đây là chính sách hoàn toàn mới tại Việt Nam nên cả cơ quan quản lý lẫn doanh nghiệp vẫn cần thêm thời gian để hoàn thiện quy trình thực hiện và cơ chế phối hợp.

Đối với phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn, định hướng mới là chuyển từ tư duy “áp đặt hành chính” sang tổ chức thực hiện theo lộ trình phù hợp với điều kiện thực tế của từng địa phương. Theo đó, UBND cấp tỉnh sẽ được trao thêm quyền chủ động trong việc quyết định lộ trình, phương thức và mô hình phân loại phù hợp với điều kiện hạ tầng, công nghệ xử lý cũng như năng lực quản lý của địa phương.

Hình thành ngành công nghiệp tái chế hiện đại

Ông Tăng Thế Cường, Cục trưởng Cục Môi trường cho biết, Dự thảo luật cũng bổ sung các quy định nhằm xác lập rõ hơn hành lang pháp lý cho hoạt động tái chế, tái sử dụng chất thải. Các loại chất thải đủ điều kiện được sử dụng trực tiếp làm nguyên liệu, nhiên liệu hoặc vật liệu cho sản xuất sẽ được quy định cụ thể. Đồng thời, cơ chế quản lý sản phẩm tái chế cũng sẽ được hoàn thiện nhằm vừa thúc đẩy thị trường tái chế phát triển, vừa kiểm soát chặt nguy cơ ô nhiễm môi trường.

"Mục tiêu cuối cùng không chỉ dừng lại ở việc giảm lượng chất thải phải chôn lấp mà còn từng bước hình thành ngành công nghiệp tái chế hiện đại, tạo ra chuỗi giá trị mới từ chất thải. Đây không chỉ là câu chuyện môi trường mà còn là bài toán phát triển kinh tế. Khi chất thải được tái sử dụng hiệu quả, nền kinh tế sẽ giảm phụ thuộc vào khai thác tài nguyên sơ cấp, tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Có thể thấy, việc sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường đang diễn ra trong bối cảnh Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới, nơi yêu cầu tăng trưởng không còn chỉ là tốc độ mà phải đi kèm chất lượng, tính bền vững và khả năng chống chịu trước các biến động toàn cầu. Nếu không nhanh chóng hoàn thiện thể chế, khoảng cách giữa chính sách và thực tiễn sẽ tiếp tục nới rộng, làm giảm hiệu quả quản lý môi trường cũng như cản trở quá trình chuyển đổi xanh của nền kinh tế. Ngược lại, nếu tháo gỡ được những “điểm nghẽn” về thủ tục, phân cấp hợp lý và xây dựng được hệ thống chính sách đủ linh hoạt để thích ứng với xu thế mới, Luật Bảo vệ môi trường sửa đổi sẽ không chỉ giải quyết bài toán ô nhiễm trước mắt mà còn mở ra nền tảng dài hạn cho mô hình phát triển xanh, kinh tế tuần hoàn và tăng trưởng carbon thấp của Việt Nam trong những thập niên tới", ông Tăng Thế Cường nhấn mạnh.