Động thái tăng lãi suất của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) lần đầu tiên kể từ năm 2023 và Ngân hàng Trung ương Nhật Bản (BOJ) đang cho thấy, bài toán lạm phát, chi phí vốn đang là các biến số đáng chú ý hiện nay trên thế giới. 

Tại Việt Nam, lãi suất tăng mạnh từ đầu năm đến nay trong bối cảnh thanh khoản hệ thống chịu nhiều áp lực. Trong bối cảnh Fed phát tín hiệu thêm một đợt tăng trong thời gian tới, áp lực từ chênh lệch lãi suất USD-VND và tỷ giá càng khiến Việt Nam khó có thể thực hiện nới lỏng chính sách tiền tệ.

Chi phí của tiền thay đổi. Các doanh nghiệp Việt trong nước và hoạt động tại Mỹ sẽ phải đối mặt với vấn đề này như thế nào, đặc biệt khi Việt Nam có nền kinh tế mở và phụ thuộc nhiều vào hoạt động xuất nhập khẩu.

Chi phí tăng đừng vội cắt giảm

Theo TS. Ngô Công Trường, Sáng lập và Giám đốc chuyên môn Công ty CP Tư vấn và Giáo dục John&Partners, câu chuyện không chỉ đơn thuần nằm ở khoản chi phí lãi vay của doanh nghiệp biến động. Doanh nghiệp sẽ phải đối mặt với câu hỏi lớn hơn: "Khách hàng, nhà cung cấp, ngân hàng và thị trường của mình sẽ thay đổi hành vi như thế nào?".

"Doanh nghiệp có thể gặp một chuỗi vấn đề như Bán hàng chậm lại - Hàng tồn kho tăng - Khách hàng trả tiền chậm - Tiền mặt bị kẹt - Doanh nghiệp phải vay thêm - Chi phí tài chính lại tăng. Đó mới là điều người điều hành doanh nghiệp cần nhìn ra", ông Trường nhấn mạnh.

Một gia đình có thể trì hoãn mua nhà, đổi xe hoặc những khoản chi tiêu lớn khi chi phí lãi vay không còn rẻ. Doanh nghiệp cũng có thể hoãn mở thêm nhà máy, văn phòng, mua máy móc hay tuyển thêm người. Doanh nghiệp A giảm đầu tư thì doanh nghiệp B bán hàng cho A cũng bị ảnh hưởng và tác động có thể cứ thế lan dần qua nền kinh tế.

"Có một điều tôi không khuyến nghị, đó là việc hễ thấy thị trường khó là các doanh nghiệp có thể cắt giảm đồng loạt. Việc cắt giảm đào tạo, marketing, nhân lực hay chăm sóc khách hàng có thể làm báo cáo chi phí đẹp lên rất nhanh, nhưng cũng có thể làm doanh nghiệp yếu đi đúng lúc cần năng lực cạnh tranh nhất", ông Trường cho biết.

Vận hàng xuất sắc (Operational Excellence) không phải là "cắt chi phí" mà là loại bỏ những thứ không tạo giá trị và bảo vệ những năng lực thực sự tạo ra giá trị. 

Doanh thu chậm 6-12 tháng, doanh nghiệp có thể đi tiếp?

Khi lãi suất, tỷ giá hay thị trường không như mong đợi, doanh nghiệp phải nghiêm túc xem lại các khoản nợ lãi suất thả nổi, khả năng trả nợ, quỹ dự phòng, đồng thời cũng cần những quyết định tài chính lớn.

Ông Ngô Công Trường nhấn mạnh, nếu với doanh nghiệp Việt Nam đang hoạt động tại Mỹ, điều đầu tiên nên kiểm tra là các khoản vay do khoản vay thả nổi, vay mới, tái cấp vốn và các nhu cầu vốn trong tương lai có thể chịu áp lực lớn hơn. Việc bán được hàng bằng USD chưa chắc đã có lời khi chi phí nhân sự, mặt bằng, bảo hiểm, tồn kho, marketing và vốn lưu động tại Mỹ đều có thể lớn. Doanh nghiệp cũng cần tính lại thời gian hòa vốn và quan trọng hơn nếu doanh thu đến chậm hơn kế hoạch 6-12 tháng liệu đủ nguồn lực để đi tiếp?

Với doanh nghiệp Việt Nam, ba vấn đề cần chú trọng: tỷ giá, chi phí vốn và sức mua của thị trường Mỹ. Nếu đồng USD mạnh lên, doanh nghiệp nhập khẩu nguyên liệu, máy móc hoặc có khoản nợ bằng USD có thể chịu áp lực. Ngược lại, doanh nghiệp xuất khẩu thu USD có thể có lợi thế khi quy đổi sang VND, tuy nhiên cũng không nên đứng nhìn một chiều. Nếu nguyên liệu cũng nhập bằng USD hoặc khách hàng Mỹ ép giảm giá vì sức mua yếu, lợi ích tỷ giá có thể không còn nhiều.

Giải phóng tiền đang bị “giam” trong vận hành

Ông Ngô Công Trường khuyến nghị 5 việc doanh nghiệp nên làm ngay lúc này.

Thứ nhất, doanh nghiệp cần kiểm tra lại dòng tiền, đừng chỉ nhìn doanh thu và lợi nhuận mà hãy nhìn dòng tiền thật. "Trong 13 tuần tới thu bao nhiêu, chi bao nhiêu, khách hàng nào đang nợ mình, khoản vay nào sắp đến hạn, nhà cung cấp nào phải thanh toán. Một doanh nghiệp có lợi nhuận vẫn có thể gặp khó nếu tiền không về đúng lúc", chuyên gia cho biết.

Doanh nghiệp cũng nên thử một vài kịch bản xấu hơn kế hoạch. Nếu doanh thu giảm 10%, khách hàng trả chậm thêm 30 ngày, chi phí vốn tăng thêm 1%, tỷ giá biến động bất lợi thì doanh nghiệp còn chịu được bao lâu và nêm xem đây là cách kiểm tra sức khỏe doanh nghiệp trước khi có vấn đề. 

Ngoài ra, doanh nghiệp cần giải phóng tiền đang bị "giam" trong vận hành. Hàng tồn kho quá nhiều, công nợ thu chậm, quy trình kéo dài, sản phẩm bán nhiều nhưng lợi nhuận thấp, tài sản sử dụng không hiệu quả... Khi tiền rẻ, doanh nghiệp đôi khi chưa cảm nhận rõ nhưng khi vốn đắt lên, mỗi đồng bị giữ trong hệ thống đều có chi phí.

Các kế hoạch đầu tư và mở rộng cũng cần xem lại. Điều này không có nghĩa doanh nghiệp dừng đầu tư nhưng thay vì hỏi "Có làm hay không?" doanh nghiệp hãy hỏi: "Làm bao nhiêu, làm lúc nào, chia thành mấy giai đoạn và bao lâu thu hồi vốn?". Một dự án tốt nhưng triển khai sai thời điểm vẫn có thể tạo áp lực rất lớn lên dòng tiền. 

Cuối cùng đầu tư công nghệ và AI có chọn lọc. Đây không phải thời điểm mua công nghệ chỉ vì thị trường đang nói nhiều về AI. Mỗi dự án nên trả lời được những câu rất thực tế: Giảm được bao nhiêu giờ làm việc? Giảm bao nhiêu lỗi? Rút ngắn bao nhiêu ngày thu tiền? Tăng năng suất ở đâu? Bao lâu hoàn vốn? Nếu các câu trả lời trên không trả lời được thì lãnh đạo doanh nghiệp cần xem lại. 

"Người điều hành giỏi không cần đoán chính xác FED sẽ làm gì tiếp theo. Điều quan trọng hơn là xây dựng một doanh nghiệp đủ khỏe để vẫn vận hành tốt khi lãi suất, tỷ giá, sức mua và thị trường không diễn biến đúng như mình mong đợi", ông Trường nhấn mạnh.