Bài 1: Bảng cân đối được và mất

Sau 12 tháng, thuật ngữ "Just-in-time" (vừa vặn kịp lúc) từng thống trị ngành sản xuất Mỹ suốt nhiều thập kỷ đang dần bị thay thế bởi "Just-in-case" (dự phòng rủi ro). Việc thuế đánh mạnh vào hàng hóa trung gian đã khiến các doanh nghiệp không còn dám phụ thuộc vào một nguồn cung duy nhất từ các quốc gia bị áp thuế cao.

Dữ liệu từ Hiệp hội Quản lý Cung ứng cho thấy 65% doanh nghiệp sản xuất tại Mỹ đã phải thay đổi ít nhất một nhà cung cấp chiến lược trong năm qua để tránh mức thuế suất trung bình 10,3%.

Ngành xe điện (EV - Electric Vehicle) và pin năng lượng là những khu vực chịu tác động trực tiếp và rõ rệt nhất. Mặc dù chính sách thuế đối ứng giúp bảo vệ các nhà máy sản xuất pin nội địa mới thành lập, nhưng việc thiếu hụt nguồn cung khoáng sản thiết yếu từ nước ngoài bị áp thuế đã khiến giá thành xuất xưởng của một chiếc xe điện tại Mỹ tăng thêm trung bình 2.500-3.000 USD.

Để ứng phó, các hãng xe lớn như Tesla hay Rivian đã phải đẩy nhanh chiến lược "thân hữu hóa", dịch chuyển các khâu tinh chế nguyên liệu sang các quốc gia có hiệp định thương mại tự do với Mỹ.

Trong số các ngành công nghiệp chịu tác động, năng lượng mặt trời là minh chứng rõ nét nhất cho sự đánh đổi của chính sách thuế đối ứng. Việc Mỹ áp thuế mạnh tay vào các tế bào quang điện và mô-đun nhập khẩu đã tạo ra một "cú sốc chi phí" trực diện cho các dự án năng lượng tái tạo nội địa. Dữ liệu từ Hiệp hội Công nghiệp Năng lượng Mặt trời cho thấy chi phí lắp đặt các trang trại điện mặt trời quy mô lớn tại Mỹ đã tăng thêm 20-25% so với giai đoạn trước áp thuế, khiến hàng loạt dự án bị đình trệ hoặc phải tái cấu trúc tài chính.

Nghịch lý nằm ở chỗ, trong khi các nhà sản xuất tấm pin tại Mỹ như First Solar được hưởng lợi từ rào cản thuế, thì các đơn vị phát triển dự án và lắp đặt lại đứng trước nguy cơ phá sản do thiếu hụt nguồn cung giá rẻ. Để lấp đầy khoảng trống, một làn sóng dịch chuyển dây chuyền sản xuất từ các quốc gia bị áp thuế trực tiếp sang các nước Đông Nam Á đã diễn ra rầm rộ.

Tuy nhiên, việc Bộ Thương mại Mỹ liên tục mở rộng các cuộc điều tra chống lẩn tránh thuế đã khiến chuỗi cung ứng này luôn nằm trong trạng thái "báo động đỏ".

Thực tế, đã diễn ra sự chuyển dịch từ sản phẩm hoàn thiện sang linh kiện rời. Thay vì nhập khẩu tấm pin hay cụm linh kiện nguyên chiếc, các doanh nghiệp Mỹ đang tăng cường nhập khẩu từng phần để lắp ráp nội địa nhằm tận dụng các ưu đãi thuế từ Đạo luật Giảm lạm phát (IRA - Inflation Reduction Act). Từ đó tạo ra một "chuỗi cung ứng lai", nơi ranh giới giữa hàng nội và hàng ngoại trở nên mong manh, đẩy chi phí tuân thủ pháp lý và kiểm định xuất xứ lên mức cao chưa từng thấy trong lịch sử ngành năng lượng Mỹ.

Sự chuyển dịch này không chỉ là một phản ứng nhất thời mà đang định hình lại bản đồ công nghiệp Mỹ. Các khu vực "Vành đai rỉ sét" (Rust Belt) đang chứng kiến sự trở lại của một số nhà máy linh kiện, nhưng với mức độ tự động hóa cao hơn để bù đắp chi phí nhân công đắt đỏ. Chuỗi cung ứng hậu bảo hộ không còn là một đường thẳng tối ưu mà là một mạng lưới phức tạp, nơi rủi ro địa chính trị và thuế quan được đặt lên bàn cân cùng với giá thành sản xuất.

Bài 3: Việt Nam trong vòng xoáy thuế