Từ vụ việc đang gây tranh luận.

Những ngày qua, câu chuyện liên quan đến một chủ doanh nghiệp kinh doanh vàng bạc đá quý có tiếng tại TP.HCM thu hút sự quan tâm đặc biệt của dư luận. Hàng trăm nghìn, thậm chí hàng triệu lượt xem, bình luận và chia sẻ xuất hiện chỉ trong thời gian ngắn, đã khiến những người có liên quan trực tiếp lo lắng mà còn làm nhốn nháo cả cộng đồng mạng. Thời đại “công lý đời” chậm hơn “công lý mạng”, việc xác minh thông tin, xác định đúng sai vẫn cần thời gian mới có kết luận từ các cơ quan có thẩm quyền.

Trong khi chờ đợi, chúng ta hãy thử nghĩ xem, đằng sau cái siêu drama đang diễn biến căng thẳng và có nguy cơ trở thành scandal này, có thể là câu chuyện gì?

Đây không phải lần đầu tiên một drama trở thành tâm điểm trên mạng xã hội. Từ giới nghệ sĩ, doanh nhân cho đến những người bình thường, chỉ cần xuất hiện một nghi vấn gợi trúng tâm lý tò mò, nghi ngờ và đánh trúng nhu cầu "bóc trần bí mật", đặc biệt có khả năng gây phẫn nộ… thì lập tức dư luận xã hội bị hút vào rất nhanh khiến cả không gian mạng lẫn không gian đời dậy sóng. Người ta chia thành nhiều phe, bùng nổ tranh cãi gần như tức thì.

Vì sao công chúng bị hút vào drama nhanh và dính chặt như vậy?

Tò mò là bản chất của con người. Vốn dĩ con người chúng ta luôn tò mò trước những bí mật, những góc khuất và những điều khác thường. Huống hồ ngày nay, sự tò mò còn được khuếch đại và lan truyền bởi thuật toán.

Chúng ta đang ở trong thời đại con người không chỉ tiêu thụ thông tin mà còn tiêu thụ cảm xúc. Cảm xúc mạnh thường khêu gợi hơn sự bình tĩnh; sự phẫn nộ thường lan truyền nhanh hơn sự kiểm chứng; còn nghi ngờ thường hấp dẫn hơn kết luận khô khan. Càng gây tranh cãi, càng nhiều tương tác. Càng nhiều tương tác, càng tạo ra “giá trị kinh tế” cho các nền tảng, các kênh nội dung và cả những người tham gia cuộc tranh luận. Người ta gọi đó là một dạng “kinh tế chú ý”, một nguồn tài nguyên giá trị của mạng xã hội.

Lúa tới đâu bồ câu tới đó. Cái gì tạo ra tiền sẽ được đám đông bu vào khai thác. Giải thích vì sao công chúng luôn bị hút vào drama nhanh và dính chặt như vậy.

Nếu mọi drama đều có giá trị kinh tế, ai là người được hưởng lợi?

Câu trả lời không khó nhận ra. Các nền tảng số có thêm lưu lượng truy cập. Những người sản xuất nội dung có thêm lượt xem. Các kênh phát tán thông tin có thêm người theo dõi. Ngay cả những người không liên quan trực tiếp đến vụ việc cũng có thể tận dụng sức nóng của câu chuyện để thu hút sự chú ý cho mình.

Nói cách khác, trong nền kinh tế mạng, sự phẫn nộ đã vượt ra ngoài phạm vi một phản ứng xã hội. Trong các cảm xúc, sự phẫn nộ thường tạo tương tác mạnh hơn sự thật. Nó có thể trở thành hàng hóa, thành một loại tài nguyên được khai thác và chuyển hóa thành lợi ích kinh tế.

Ai giữ được sự chú ý thì có: Lượt xem, lượt theo dõi, doanh thu quảng cáo, sức ảnh hưởng, quyền lực dư luận.

Và tất cả đối tượng liên quan trên đây đều là người hưởng lợi.

Vậy thì ai là người phải trả phí?

Nếu cảm xúc đám đông trở thành công cụ kiếm tiền cho các nền tảng, ai sẽ là người trả chi phí?

Người đầu tiên phải trả giá là cá nhân và gia đình họ hoặc tổ chức đang ở trong tâm điểm của tranh cãi. Thực tề, chi phí trong một vài trường hợp tính bằng tiền và  trong rất nhiều trường hợp tính bằng danh dự, uy tín và các mối quan hệ xã hội của “người bị”. Họ bị tổn thương ngay khi sự thật chưa được làm rõ. Cả khi sự thật rõ rồi thì tốc độ phục hồi thường rất chậm, có khi là không thể.

Người trả giá tiếp theo là cộng đồng. Khi những nội dung gây sốc liên tục được ưu tiên, khi những cuộc tranh luận dựa trên cảm xúc bắt đầu lấn át những trao đổi dựa trên sự thật… thì niềm tin vào một xã hội tốt đẹp dần bị hao mòn. Con người sống trong nghi ngờ, bất an và không biết tin vào ai, vào đâu, không phân biệt được đâu là sự thật, đâu là sản phẩm của cơn khát tương tác.  

Cuối cùng là xã hội: Để duy trì một nền văn hóa dân chủ, tranh luận lành mạnh và tôn trọng sự thật, cái giá mà xã hội bỏ ra là không tính được.  

Tóm lại, sự giám sát của công luận, quyền đặt câu hỏi, quyền yêu cầu minh bạch và quyền bày tỏ quan điểm cá nhân… phản ánh một xã hội dân chủ và văn minh. Điều đó thật cần thiết. Nhưng quyền giám sát xã hội khác với tâm lý hủy diệt, khác với việc biến một con người thành đối tượng của những cuộc “xét xử tập thể” trước khi có đầy đủ thông tin và sự kết luận của luật pháp, thậm chí trong thực tế có trường hợp, “luật pháp đời” sau đó, tuyên họ vô tội, thì với “luật pháp mạng”, họ vẫn không được trắng án.

Xã hội không cần nhiều hơn những cơn phẫn nộ. Xã hội cần nhiều hơn những nỗ lực đi tìm sự thật.