Chính phủ đã ban hành Nghị định số 180/2025/NĐ-CP về cơ chế, chính sách quy định chi tiết triển khai mô hình hợp tác công - tư trong lĩnh vực khoa học, công nghệ, kỳ vọng mở ra nhiều cơ hội cho các doanh nghiệp tư nhân trong nước cùng tham gia đầu tư phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Dù vậy, theo PGS.TS Đỗ Phú Trần Tình, Viện trưởng Viện Phát triển chính sách, Đại học Quốc gia TP.HCM, các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) còn hạn chế nguồn lực so với nhiều tập đoàn lớn, để có thể tham gia sâu vào mô hình này thì một cơ chế dành riêng cho SME là cần thiết.

Hành lang kết nối dòng vốn, công nghệ, dữ liệu và tri thức

Phóng viên: Hợp tác công - tư trong lĩnh vực khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo được kỳ vọng trở thành "đường cao tốc số" trong nền kinh tế. Ông đánh giá như thế nào về điều này?

PGS.TS Đỗ Phú Trần Tình: Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, hợp tác công - tư trong lĩnh vực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo hoàn toàn có thể được xem là "đường cao tốc số" của nền kinh tế.

Nếu như trước đây, tăng trưởng chủ yếu được thúc đẩy bởi hạ tầng vật chất thì hiện nay, năng lực cạnh tranh của một quốc gia ngày càng được quyết định bởi hạ tầng số, trí tuệ nhân tạo (AI), điện toán đám mây, công nghệ bán dẫn và các nền tảng dữ liệu.

Vì vậy, phát triển PPP trong lĩnh vực này không đơn thuần là huy động thêm nguồn lực đầu tư, mà quan trọng hơn là kiến tạo một hành lang kết nối để dòng vốn, công nghệ, dữ liệu và tri thức được lưu chuyển hiệu quả giữa Nhà nước, doanh nghiệp và các tổ chức nghiên cứu, tạo nền tảng cho sự phát triển của nền kinh tế số.

Đặc thù của các dự án công nghệ là đòi hỏi nguồn vốn đầu tư rất lớn, tốc độ đổi mới công nghệ nhanh và mức độ rủi ro cao cả về kỹ thuật lẫn thị trường, khiến cả khu vực công lẫn khu vực tư đều khó có thể tự mình đảm đương toàn bộ dự án. Trong khi Nhà nước có vai trò định hướng và kiến tạo nhưng nguồn lực ngân sách luôn có giới hạn, thì khu vực tư nhân lại có lợi thế về vốn, công nghệ và năng lực quản trị nhưng thường e ngại những rủi ro pháp lý cũng như khả năng thu hồi vốn.

Chính vì vậy, PPP trở thành cơ chế tối ưu để phân bổ vai trò, chia sẻ rủi ro và phát huy thế mạnh của mỗi khu vực, qua đó biến những hạn chế riêng thành lợi thế bổ trợ lẫn nhau thay vì trở thành rào cản đối với đầu tư và đổi mới sáng tạo.

Quan trọng hơn, giá trị của PPP trong lĩnh vực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo không chỉ dừng lại ở việc hình thành một dự án đầu tư, mà còn tạo ra hiệu ứng lan tỏa đối với toàn bộ nền kinh tế. Một trung tâm dữ liệu có thể thúc đẩy sự phát triển của điện toán đám mây, AI, fintech, thương mại điện tử và nhiều dịch vụ số khác; trong khi một dự án bán dẫn sẽ kéo theo sự phát triển của doanh nghiệp phụ trợ, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao và nâng cấp chuỗi giá trị công nghiệp.

Vì vậy, nếu được triển khai trên nền tảng thể chế đủ mạnh cùng cơ chế chia sẻ rủi ro hợp lý, PPP trong lĩnh vực này sẽ không chỉ gia tăng nguồn vốn đầu tư xã hội mà còn nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo, tạo động lực tăng trưởng dài hạn và củng cố năng lực cạnh tranh của nền kinh tế Việt Nam trong kỷ nguyên số.

Cần bổ sung một hành lang pháp lý đủ mạnh

Chính phủ ban hành Nghị định số 180/2025/NĐ-CP quy định về cơ chế, chính sách PPP trong lĩnh vực phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo với các yếu tố mới như tỷ lệ vốn góp của Nhà nước lên tới 70%, có cơ chế sử dụng tài sản công để liên doanh, liên kết… Theo ông, liệu có cần thêm cơ chế bảo vệ doanh nghiệp và người phê duyệt khi đây là lĩnh vực đặc thù, mang tính rủi ro cao?

Chúng ta hoàn toàn có thể khẳng định rằng Nghị định số 180/2025/NĐ-CP là một bước tiến quan trọng trong việc hoàn thiện thể chế PPP đối với lĩnh vực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Tuy nhiên, những ưu đãi về tài chính mới chỉ là điều kiện cần, chưa phải điều kiện đủ để hình thành một môi trường đầu tư thực sự hấp dẫn.

Đặc thù của hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo là tỷ lệ thất bại tự nhiên luôn ở mức cao, ngay cả đối với các tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới. Thất bại trong nghiên cứu hay thử nghiệm công nghệ không đồng nghĩa với thất bại trong chính sách, bởi đây là một phần tất yếu của quá trình đổi mới sáng tạo.

Nếu việc đánh giá chỉ dựa trên kết quả cuối cùng mà không xem xét bản chất rủi ro của hoạt động nghiên cứu, cả doanh nghiệp lẫn cán bộ có thẩm quyền sẽ có xu hướng lựa chọn giải pháp an toàn, né tránh các quyết định đầu tư đột phá. Khi đó, thể chế dù có nhiều ưu đãi cũng khó phát huy hiệu quả trong thực tiễn.

Chính vì vậy, theo tôi, điều Việt Nam cần bổ sung là một hành lang pháp lý đủ mạnh để bảo vệ những chủ thể dám đổi mới, dám chấp nhận rủi ro vì lợi ích chung. Tôi đánh giá cao định hướng của Dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế xử lý các vi phạm trong lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số với quan điểm xuyên suốt "hình sự là biện pháp cuối cùng".

Theo đó, đối với những trường hợp cán bộ hoặc doanh nghiệp không có hành vi tham nhũng, không tư lợi, đã tuân thủ quy trình và hành động vì lợi ích công nhưng gặp rủi ro khách quan do đặc thù của công nghệ, thì cần ưu tiên áp dụng các biện pháp kinh tế, dân sự hoặc hành chính thay vì xử lý hình sự. Đây không phải là nới lỏng kỷ cương hay tạo ra "vùng xám" trong thực thi pháp luật, mà là phân định rõ ranh giới giữa rủi ro của đổi mới sáng tạo với hành vi cố ý vi phạm pháp luật để trục lợi.

"Nghĩ nhỏ, thắng lớn"

Các dự án PPP về trung tâm dữ liệu hay bán dẫn thường yêu cầu vốn nghìn tỷ và năng lực hồ sơ rất lớn. Theo ông, các doanh nghiệp vừa và nhỏ có cơ hội tham gia không hay đây chỉ là sân chơi riêng của các tập đoàn lớn? 

Tôi cho rằng các dự án PPP trong lĩnh vực trung tâm dữ liệu, bán dẫn hay trí tuệ nhân tạo không nên và cũng không thể trở thành sân chơi riêng của các tập đoàn lớn. Đúng là với quy mô đầu tư lên tới hàng nghìn tỷ đồng, yêu cầu công nghệ phức tạp và tiêu chuẩn quản trị quốc tế, các dự án này cần những doanh nghiệp đầu tàu có tiềm lực tài chính, kinh nghiệm và năng lực quản trị để đóng vai trò "nhà đầu tư neo giữ".

Tuy nhiên, nếu chỉ có các tập đoàn lớn tham gia mà thiếu sự hiện diện của các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME), chúng ta sẽ chỉ hình thành những dự án đơn lẻ, chứ chưa thể tạo ra một hệ sinh thái công nghiệp công nghệ cao có khả năng lan tỏa và tạo giá trị gia tăng cho nền kinh tế.

Thực tế cho thấy, khoảng 95% doanh nghiệp tại Việt Nam hiện nay là các SME. Vì vậy, thay vì để SME cạnh tranh trực diện với các tập đoàn lớn về quy mô vốn, cần tạo điều kiện để họ tham gia vào chuỗi giá trị thông qua chiến lược "nghĩ nhỏ để thắng lớn", tập trung phát triển ở các phân khúc chuyên sâu.

Chính sự chuyên môn hóa sẽ giúp SME trở thành những mắt xích có giá trị trong chuỗi cung ứng công nghệ. Để hiện thực hóa mục tiêu đó, theo tôi, ngay trong hồ sơ mời thầu PPP cần quy định một tỷ lệ nhất định giá trị hợp đồng hoặc các hạng mục thầu phụ dành cho doanh nghiệp SME trong nước.

Đồng thời, các tập đoàn lớn với vai trò nhà đầu tư neo giữ cần được khuyến khích chuyển giao công nghệ, hỗ trợ đào tạo nhân lực và ký kết các hợp đồng bao tiêu sản phẩm hoặc dịch vụ dài hạn, qua đó tạo nguồn doanh thu ổn định để SME có điều kiện tái đầu tư cho hoạt động R&D.

Chuyển từ "chờ nhà đầu tư đến" sang "chủ động chuẩn bị điều kiện để nhà đầu tư chọn"

Theo ông, các bộ ngành và địa phương cần làm gì để thu hút dòng vốn tham gia vào lĩnh vực này?

Theo tôi, để thu hút dòng vốn PPP vào lĩnh vực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, điều quan trọng nhất không phải là tiếp tục gia tăng các ưu đãi, mà là xây dựng một môi trường đầu tư ổn định, minh bạch và có khả năng dự báo.

Đối với các dự án công nghệ, nhà đầu tư không chỉ quan tâm đến mức hỗ trợ của Nhà nước mà còn đặc biệt coi trọng tính nhất quán của chính sách và mức độ rõ ràng của khung pháp lý trong suốt vòng đời dự án. Vì vậy, cùng với việc triển khai hiệu quả Nghị định số 180/2025/NĐ-CP, các bộ, ngành Trung ương cần sớm hoàn thiện hệ thống hướng dẫn thực thi, đặc biệt là các tiêu chí thẩm định đối với dự án AI, bán dẫn, dữ liệu và hạ tầng số; đồng thời xây dựng cơ chế định giá tài sản vô hình như quyền sở hữu trí tuệ, phần mềm, cơ sở dữ liệu và công nghệ khi tham gia góp vốn vào dự án PPP.

Bên cạnh đó, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế chia sẻ rủi ro, bảo vệ người thực thi để các quyết định đầu tư được đưa ra kịp thời và mạnh dạn hơn. Ở cấp địa phương, tư duy thu hút đầu tư cũng cần chuyển từ "chờ nhà đầu tư đến" sang "chủ động chuẩn bị điều kiện để nhà đầu tư lựa chọn".

Điều này đòi hỏi các địa phương phải chuẩn bị sẵn quỹ đất sạch, nguồn vốn đối ứng, hạ tầng số và hệ thống cơ sở dữ liệu dùng chung, đồng thời xây dựng cơ chế "một cửa" để hỗ trợ doanh nghiệp xuyên suốt từ giai đoạn chuẩn bị hồ sơ, đàm phán hợp đồng đến triển khai và vận hành dự án.

Theo tôi, các địa phương cũng nên thành lập tổ công tác chuyên trách về PPP trong lĩnh vực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, quy tụ các chuyên gia về đầu tư, tài chính, pháp lý và chuyển đổi số nhằm đồng hành cùng doanh nghiệp, kịp thời tháo gỡ các vướng mắc phát sinh trong quá trình thực hiện dự án.

Trong giai đoạn tới, cạnh tranh thu hút đầu tư sẽ không chỉ diễn ra giữa các quốc gia mà còn diễn ra ngày càng mạnh mẽ giữa các địa phương. Địa phương nào có thể chế minh bạch, thủ tục hành chính thông thoáng, hạ tầng số đồng bộ và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo phát triển sẽ có lợi thế vượt trội trong việc thu hút các dự án công nghệ quy mô lớn.

Có thể ví Nghị định số 180/2025/NĐ-CP như việc mở ra một "làn đường" cho phát triển PPP trong khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo; tuy nhiên, để "đường cao tốc số" này thực sự vận hành hiệu quả, Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống thể chế với những "biển báo", "lan can an toàn" và các cơ chế hỗ trợ đồng bộ.

Chỉ khi môi trường đầu tư vừa thông thoáng, vừa an toàn và có tính dự báo cao, PPP mới thực sự trở thành động lực thu hút nguồn lực xã hội, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và tạo nền tảng cho tăng trưởng kinh tế bền vững trong kỷ nguyên số.

Xin chân thành cảm ơn ông.