Theo ông Đỗ Tiến Thịnh, Phó giám đốc Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC), mỗi nhóm doanh nghiệp đều có đặc thù riêng, theo đó, một cơ chế đóng “đồng phục” cho tất cả các doanh nghiệp nói chung cùng thực hiện đổi mới sáng tạo mở sẽ là điều không hề đơn giản.

Theo đó, ở mỗi nhóm, các chính sách cần được thiết kế riêng, vai trò của Nhà nước cũng sẽ khác biệt, đảm bảo phù hợp với định hướng và năng lực của các doanh nghiệp, tránh sự lãng phí nguồn lực, phù hợp với xu thế chung của thế giới. 

Thay đổi tư duy R&D

Phóng viên: Ông đánh giá như thế nào về hoạt động đổi mới sáng tạo (ĐMST) của khối doanh nghiệp tư nhân trong nước hiện nay? Tư duy “tự đóng cửa làm R&D” của các doanh nghiệp Việt đang thay đổi thế nào thưa ông?

Ông Đỗ Tiến Thịnh: Tại Việt Nam, theo tôi, doanh nghiệp đã bắt đầu thực thi đổi mới sáng tạo, tuy nhiên mức độ, tốc độ và cách làm rõ ràng cần thúc đẩy nhanh hơn nữa để kịp với cuộc đua thế giới. Hiện nay doanh nghiệp có hai mô hình hợp tác chủ yếu: Hợp tác “đóng” và hợp tác “mở”.

Nếu với hợp tác “đóng”, doanh nghiệp chỉ dựa vào nguồn lực nội tại thì với hợp tác “mở”, doanh nghịệp sẽ chủ động đưa “đầu bài”, đặt ra các nút thắt thực tế để thu hút các startup, doanh nghiệp, trường đại học cùng tham gia giải quyết trên tinh thần đôi bên cùng có lợi.

Cụ thể, doanh nghiệp có thể hợp tác với trường đại học cùng xây dựng các trung tâm R&D (nghiên cứu và phát triển) hoặc có thể tổ chức các cuộc thi, kêu gọi vốn đầu tư từ các doanh nghiệp, các quỹ đầu tư mạo hiểm cùng tham gia nghiên cứu giải quyết các vấn đề về công nghệ chuyên sâu mà doanh nghiệp đơn lẻ không thể tự làm được. Mô hình hợp tác mở ngày càng được quan tâm và chú trọng.

Gỡ nút thắt "3 nhà"

Mạng lưới liên kết: Nhà nước - Doanh nghiệp - Viện, trường theo ông hiện đang vướng ở đâu? Nhà nước cần đóng vai trò gì để mối liên kết này thực sự hiệu quả?

Vai trò của Nhà nước đặc biệt quan trọng trong mối liên kết "3 nhà". Điểm mấu chốt là mỗi doanh nghiệp có đặc thù riêng, do đó vai trò Nhà nước cũng sẽ khác nhau, các chính sách cũng cần thiết kế riêng theo đặc thù từng đối tượng.

Tôi chia làm hai nhóm doanh nghiệp: nhóm lớn và nhóm vừa và nhỏ (SMEs). Nhóm 1, bao gồm những doanh nghiệp lớn, không chỉ tư nhân mà còn có doanh nghiệp nhà nước, tổng công ty, tập đoàn nhà nước. Nhóm này cần giải quyết các bài toán lớn của đất nước do đó Nhà nước cần đóng vai trò vốn mồi, tham gia vào công tác R&D, tập trung các lĩnh vực trọng điểm, mũi nhọn của đất nước.

Nhà nước có thể đứng ra đầu tư sau đó giao lại cho doanh nghiệp, khuyến khích doanh nghiệp vươn lên làm chủ công nghệ, tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu, chẳng hạn vừa rồi Chính phủ đã đầu tư khoản ngân sách lên đến 10.000 tỷ đồng (tương đương 1 tỷ USD) để Viettel xây dựng Trung tâm R&D tại Khu Công nghệ cao Hòa Lạc (Hà Nội).

Để kết nối 3 nhà, Nhà nước còn phải đóng vai trò khách hàng, trở thành khách hàng đầu tiên, bảo lãnh cho sản phẩm, đặt hàng và chấp nhận rủi ro. Ví dụ với các sản phẩm đặc biệt như thiết bị liên quan đến vấn đề bảo mật Chính phủ, trong đó có quốc phòng an ninh, Nhà nước phải bỏ tiền ra đặt hàng cho doanh nghiệp và cam kết có mua. Tuy nhiên, khả năng sản phẩm Việt Nam sẽ khó sánh với sản phẩm quốc tế, do đó cần tính toán đến việc hạ chuẩn ở mức độ cho phép, trao cho doanh nghiệp cơ hội thử sức và hoàn thiện sau đó.

Trong khi đó, với nhóm vừa và  nhỏ, câu chuyện "3 nhà" vừa khó vừa dễ thực hiện. Hiện tại khối lượng SMEs quá lớn nên Nhà nước không thể dồn tiền để hỗ trợ, theo đó phương thức hợp tác 3 nhà cần đơn giản hơn. Nhà nước có thể hỗ trợ SMEs nâng cao năng lực bằng mở các khoá đào tạo hoặc đặt các trường đại học, viện nghiên cứu các đề tài từ nhu cầu thực tiễn sau đó cho doanh nghiệp đăng ký tham dự, miễn phí hoặc giảm giá.

Với các doanh nghiệp vừa và nhỏ, mục tiêu không phải để cạnh tranh hay làm chủ công nghệ, họ cần hướng giải quyết với các vấn đề gần gũi hơn như làm sao để nâng cao năng suất, đổi mới sáng tạo trong sản xuất kinh doanh... Những chương trình rộng như vậy cần có sự lựa chọn và chung tay từ trung ương đến địa phương mới có thể thực thi hiệu quả.

Tối ưu nguồn lực công, mở đường R&D cho doanh nghiệp

Các doanh nghiệp vừa và nhỏ thường gặp nhiều hạn chế khi nguồn lực không dư dả như các doanh nghiệp lớn. Liệu có giải pháp nào để gỡ khó cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa trong việc tiếp cận hạ tầng nghiên cứu không, thưa ông?

Tôi nhận thấy tại các đại học công lập, viện nghiên cứu công lập thường sở hữu phòng thí nghiệm phục vụ cho công tác nghiên cứu khoa học. Toàn bộ hệ thống do Nhà nước đầu tư. Theo quan điểm của tôi, Nhà nước cần có cơ chế để SMEs được tiếp cận, khai thác hệ thống phòng thí nghiệm công lập.

Có thể nhiều trường, viện sẽ lo lắng doanh nghiệp tham gia vào nhỡ làm hỏng thì sao? Thu phí thì thu bao nhiêu vì liên quan đến tài sản công? Tài sản công lại cần định giá, khấu hao thế nào… Trong khi đó, nếu cho doanh nghiệp tham gia vào thì có thể tăng nguồn thu cho các cơ sở này.

Vấn đề đặt ra là Nhà nước cần quyết liệt chỉ đạo, yêu cầu các trường cho doanh nghiệp tham gia để tránh lãng phí nguồn lực, tuy nhiên cơ quan chức năng cũng cần tổ chức bộ máy thế nào để thực hiện tốt điều này. Do đó một cơ chế hợp tác 3 nhà phù hợp là cần thiết.

Riêng tại Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC), hạt nhân của hệ sinh thái ĐMST quốc gia, trung tâm đang có những chương trình hành động cụ thể nào để kết nối, hỗ trợ doanh nghiệp tham gia đổi mới sáng tạo? Các doanh nghiệp Việt có thể tận dụng được những nguồn lực nào từ NIC thưa ông?

NIC tập trung cho bài toán quốc gia nên đối tượng của NIC được chọn lọc hơn. Dù vậy điều kiện ươm tạo và nguồn lực của NIC còn hạn chế nên hoạt động ở mức độ nhất định. Hiện chúng tôi đang có nhiều chương trình hỗ trợ doanh nghiệp như chương trình hợp tác với Nhật Bản, Hàn Quốc ươm tạo startup giai đoạn sớm thích ứng thị trường trong nước và sau này là kết nối thị trường quốc tế.

Gần đây NIC đã ươm tạo cho 12 doanh nghiệp ở nhóm thử nghiệm đầu tiên đã sang Nhật để kết nối kinh doanh. NIC cũng đang đẩy mạnh chương trình đào tạo nâng cao kỹ năng cho các doanh nghiệp, trung tâm triển khai khoảng 40.000 lượt đào tạo ngắn hạn mỗi năm với sự đồng hành của các đối tác quốc tế như Google, tập trung vào các chủ đề quản lý dự án, marketing số, trí tuệ nhân tạo (AI)…

Đổi mới sáng tạo rõ ràng cần một hệ sinh thái, trong đó NIC sẽ là mắt xích đóng vai trò khơi mở, kết nối nguồn lực, thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Theo tôi, Chính phủ cần đứng ra chỉ đạo, xây dựng bộ máy thực thi phù hợp, có đội ngũ lãnh đạo năng lực, xác định rõ ràng mục tiêu, trách nhiệm, có đôn đốc, có KPI.

Bản thân các doanh nghiệp cũng phải nâng cao năng lực học hỏi, cải tiến, nắm bắt xu thế toàn cầu, đưa đổi mới sáng tạo trở thành ý thức và chiến lược, cộng hưởng giúp Việt Nam lớn mạnh, vươn lên toàn cầu.

Xin cảm ơn ông.