Chỉ sau vài ngày, vụ án Tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy xảy ra tại bãi tắm Tùng Thu (đặc khu Cát Hải, thành phố Hải Phòng) vào ngày 10/5 đã có kết luận chính thức. Trong nhóm người vi phạm, nhân vật nổi cộm được cộng đồng chú ý và đề cập đến nhiều nhất là ca sĩ Miu Lê.

Cần xác định không có vùng ngoại lệ cho ma túy. Không ai có quyền bình thường hóa ma túy, không ai có quyền dùng danh tiếng để đứng ngoài vòng pháp luật. Đồng thời cũng khẳng định hành vi của Miu Lê là hoàn toàn sai trái, ảnh hưởng tiêu cực đến cộng đồng, đặc biệt trong vai trò là người của công chúng.

Việc ca sĩ Miu Lê vi phạm pháp luật và cái giá phải trả của cô là căn cứ trên những quy định luật pháp và cô xứng đáng bị nhận lãnh. Về mặt pháp luật công lý đã được thực thi. Tuy nhiên, vẫn còn một nơi được cho rằng quyền lực hơn thế nữa, đó là Mạng xã hội. 

Khi mạng xã hội vận hành bằng một thứ quyền lực rất đơn giản: Sự chú ý

Bài viết này mượn trường hợp Miu Lê làm điểm khởi đầu cho câu chuyện về sự vận hành của mạng xã hội như một lời cảnh báo cần thiết mà người dùng - gồm cả người sáng tạo và người xem - cần cảnh giác.

Mạng xã hội hiện nay đang vận hành bằng một thứ quyền lực rất đơn giản: Đó là thương mại hóa bằng cách tạo ra sự chú ý. Ai tạo ra nhiều cảm xúc hơn, càng gây sốc, càng cực đoan, càng dễ lan truyền bởi có nhiều lượt xem hơn và sẽ được thuật toán ưu tiên hơn. Số đông người dùng có khuynh hướng biến sự kích động đám đông nầy thành “mỏ vàng content” phục vụ lợi ích cá nhân.

Chỉ cần một scandal bê bối nổi lên, đặc biệt chủ nhân của nó là người nổi tiếng thuộc về công chúng, lập tức rầm rộ mạng xã hội xuất hiện các hình ảnh, clip, video livestream với các tiêu đề giật gân, lời lẽ mạt sát, lột trần từng chi tiết giả thật lẫn lộn, tạo thành  các cuộc đua tương tác. Đặc biệt trong thời đại trí tuệ nhân tạo lên ngôi “nhà sáng tạo” không ngần ngại dùng AI làm cánh tay đắc lực dàn dựng hình ảnh cho tăng thêm “độ sốc” để câu view, bán hàng, quảng bá thương hiệu, tăng tương tác và kiếm tiền. Nhiều nhà kinh doanh xem đây như một “chiến thuật truyền thông miễn phí”.

Trong trường hợp của Miu Lê là việc nhiều bài viết tự ý sử dụng hình ảnh hoặc dàn dựng hình ảnh Miu Lê nhân bê bối liên quan đến sự việc cô sử dụng chất cấm, nhằm tạo sự chú ý để bán hàng, quãng bá thương hiệu.

Khi mạng xã hội nhân danh công lý

Đáng sợ hơn là khi người dùng mạng xã hội đóng vai trò phán xét bằng ảo tưởng rằng mình đang thực thi công lý. Không phải việc cộng đồng lên án cái sai, rồi chỉ cho người sai phạm cách quay về đường ngay nẻo chính. Mà ở cái cách họ “xử lý” người sai phạm bằng cái gọi là “văn hóa xóa sổ” (cancel culture).

Khi đó, các mối quan hệ, mọi việc làm, mọi phát ngôn, mọi hình ảnh trong quá khứ của cá nhân sai phạm sẽ bị truy lùng, đào bới, lôi ra phán xét, kéo vào vòng công kích bằng những lời lẽ cay nghiệt để cũng cố cho các bê bối mắc phải hiện tại, thành một hệ thống sai phạm với mong muốn họ bị “xóa sổ hoàn toàn” khỏi đời sống xã hội theo cái nghĩa “thân bại danh liệt”, không cho họ quyền được sửa sai.

“Truy cùng đuổi tận” không phải là đạo lý của người Việt

Ở một góc nhìn khác. Rất quyết liệt với cái sai: “Đánh kẻ chạy đi…” nhưng không dồn con người tới đường cùng: “không ai đánh người chạy lại”. Đó là đạo lý ngàn đời của người Việt. 

Sách sử xưa có ghi, sau khi đánh đuổi giặc Minh. Bình Định Vương Lê Lợi chẳng những đã không tiêu diệt tàn quân của tướng Vương Thông đang cố thủ tại thành Đông Quan mà còn chu cấp hàng trăm chiếc thuyền cùng lương thực để họ rút quân an toàn trở về nước.

Nước Việt Nam ngày nay được tổ chức và vận hành theo mô hình Nhà nước pháp quyền, lấy nguyên tắc thượng tôn pháp luật làm nền tảng. Nhưng cũng vẫn có  nguyên tắc khoan hồng, giảm nhẹ, tạo cơ hội cho người phạm lỗi cải tạo và tái hòa nhập cộng đồng.  

“Lễ vật lớn nhất của đời người là khoan dung”, giáo lý nhà Phật cũng có tinh thần này.

Người ta thường nói: Tuổi trẻ được phép sai lầm, ăn thua ở cách mình nhận ra, chịu sửa và sửa sai như thế nào. Nhưng kỳ thật, có những việc không được phép sai dù ở độ tuổi nào.

Trở lại với ca sĩ Miu Lê, con đường mà cô ấy đang đi, nhiều đồng nghiệp của cô ấy từng bước lên và đều phải trả giá: Tiêu tan sự nghiệp và vướng vòng lao lý. Miu Lê cũng vậy, cái giá mà cô ấy phải trả là đúng với quy định của pháp luật. Còn lại là việc cộng đồng có đủ niềm tin để mở ra cho cô ấy cơ hội quay đầu hay không. Và sự nỗ lực sửa sai - thật sự rất cam go - của cô ấy trong thời gian sắp tới.