Mấy hôm nay mạng xã hội rộn ràng chia sẻ hình ảnh một cô dâu miền Tây ôm bó hoa cưới độc lạ nhất từ trước đến nay. Thay vì là những đóa hoa tươi truyền thống thì bó hoa được thiết kế bằng là một bó lúa chín vàng.

Bó hoa cưới độc lạ gây sốt mạng xã hội, một phần cũng vì nó trùng dịp với dư âm của drama về câu hát "Lúa chín cao nhưng chẳng hề cúi đầu” vừa mới diễn ra ồn ào trên mạng xã hội hồi cuối tháng tư.

Lúa chín đứng thẳng?

Trở lại câu hát “lúa chín cao nhưng chẳng hề cúi đầu” trong ca khúc "Người Việt mình thương nhau" của nhạc sĩ Châu Đăng Khoa. Chỉ sau khi MV cùng tên của Cẩm Ly và Hòa Minzy vừa ra mắt, câu hát này đã nhanh chóng trở thành tâm điểm tranh luận trên mạng xã hội.

Đa số người dùng mạng xã hội dựa vào câu thành ngữ "Sông sâu tĩnh lặng, lúa chín cúi đầu" để cho rằng giải thích của nhạc sĩ không thuyết phục. 

Có ý kiến dựa vào kiến thức “sinh học và vật lý”, có người xét theo nghĩa đen, kết luận: Viết lời như vậy là phản khoa học, chứ không phải mở rộng ý nghĩa; lúa chín mà không cúi đầu là sai hay chỉ có thể là lúa lép.  

Có người còn thẳng thắn “chất vấn” nghệ sĩ, sao không dùng hình ảnh cây tre để thể hiện tinh thần bất khuất, kiên cường mà dùng hình ảnh cây lúa?

Trước cơn mưa không kịp vuốt mặt này, nhạc sĩ Châu Đăng Khoa đã lên tiếng giải thích. Đại ý nhạc sĩ cho biết anh muốn đặt hình ảnh cây lúa vào một tầng nghĩa rộng hơn chứ không chỉ là cây lúa một sản phẩm nông nghiệp đơn thuần. Anh muốn dùng phép ẩn dụ và nhân cách hóa cây lúa là người Việt Nam, không khuất phục, không cúi đầu… 

Âm nhạc không phải giáo khoa thư   

Theo Châu Đăng Khoa: “Mình hiểu câu ‘lúa chín cúi đầu’ thường được dùng để nói về sự khiêm nhường, con người càng hiểu biết, càng thành công, càng có vị trí thì càng nên khiêm cung và tôn trọng người khác. Bản thân mình cũng rất trân trọng tinh thần đó”. Cho nên không thể nói anh thiếu kiến thức trong trường hợp này.

Vấn đề của anh là non tay nghề trong việc sử dụng hình tượng điển hình trong nghệ thuật khiến nó bị khiên cưỡng, thiếu yếu tố hùng biện trong cách phản hồi ý kiến của công chúng, đồng thời thiếu cả bãn lĩnh trong việc chủ động sửa cụm ca từ bị công kích - cho dù đay là cầu thị hay là sự thỏa hiệp trước áp lực dư luận.

Tuy nhiên, mặt nhìn thấy tích cực của Châu Đăng Khoa trong bài hát này là ý đồ gửi gắm của anh trong tác phẩm âm nhạc. Trong khi hầu hết các bài hát hiện nay thường khóc than kể lể về tình yêu ngang trái, phụ bạc, hững hờ… thì “khúc ca hùng tráng” ca ngợi tình yêu Tổ quốc, dân tộc của anh đã tạo ra một khác biệt đáng khích lệ. 

Ở một góc nhìn khác, nghệ thuật cần và luôn luôn được tiếp nhận bằng cảm xúc chứ không bằng chế độ kiểm chứng thông tin (fact-check) như tác phẩm báo chí hay bài học trong sách giáo khoa.

Nghệ thuật từ lâu đã tồn tại bằng khả năng “nói cái không thật để chạm đến cảm xúc thật”. Đặc trưng của âm nhạc là dám phá cách. Không gian âm nhạc là không gian sáng tạo,  Ngôn ngữ  âm nhạc không chỉ dùng để mô tả sự vật theo nghĩa đen. Vì thế chúng ta mới có “Ngày ngày mặt trời đi qua trên lăng/Thấy một mặt trời trong lăng rất đỏ” (Thăm lăng Bác - Viện Phương) không bị phản đối là thiếu kiến thức về mô tả thiên văn; mới có: “Hôm nay tôi trở về lòng chợt vui thấy sông không già” (Trở về dòng sông tuổi thơ - Anh Thơ); mới có: “Mở cửa ra cho nắng sớm vào phòng/Nắng cùng em hát và cùng chơi múa vòng/Có cô chim khuyên khen là vui quá (Nắng sớm -  Hàn Ngọc Bích).

Vì thế, vấn đề của câu hát “lúa chín đứng thẳng” có thể không nằm ở chuyện đúng - sai về mặt sinh học của cây lúa mà nằm ở việc tác giả có truyền tải đủ thuyết phục hình ảnh biểu tượng trong tác phẩm không, người nghe có cảm nhận được dụng ý của tác giả không mà thôi. Nếu không, coi như tác giả thất bại và tất yếu bài hát sẽ không sống được.  

Khi nghệ thuật phải sống chung với thuật toán và đám đông 

Một lần nữa mạng xã hội đã biểu dương sức mạnh vô đối của nó hơn chúng ta tưởng. Mạng xã hội có thể tạo ra “quyền phán xét tập thể”, biến mọi cuộc tranh luận thành một phiên tòa. 

Trong trường hợp này, người quyết định số phận tác phẩm không còn là tác giả, mà là thuật toán và đám đông. Công chúng đang bắt nghệ thuật phải tuyệt đối đúng như “đời thực”, chính xác như sách giáo khoa

Từ một cụm ca từ trong một bài hát, đi qua môi trường mạng, trở thành biểu tượng, tranh luận, công kích, phe phái được mổ xẻ, tranh cãi, yêu cầu tác giả giải thích. Rồi lời giải thích lại thành đề tài tranh cãi. Cho chúng ta cảm giác giữa góp ý xây dựng với truy sát tập thể hình như ranh giới của nó rất mong manh, cảm giác có vẻ tranh luận không chỉ để hiểu, mà tranh luận để thắng thua và để buộc phe chiến bại phải làm theo ý mình.  

Bài học rút ra từ “cây lúa và người trồng lúa cho mai sau” là: Con đường nghệ thuật trong “thời đại viral” không phải là con dường trải đầy hoa hồng. Đừng xem thường quyền đòi hỏi của công chúng. Nghệ sĩ càng nổi tiếng càng phải cẩn trọng từng lời, từng chữ, phải trang bị kiến thức, kỹ năng ứng ứng xử, bãn lĩnh nghề nghiệp.   

Đồng thời phải biết sợ, không phải sự tranh cãi, mà là sự thui chột khả năng dám thử nghiệm sự phá cách chỉ vì sợ bị công kích. Sợ tác phẩm biến thành một bản báo cáo kỹ thuật hơn là không gian của cảm xúc và biểu tượng.