Gian lận thi cử không phải là trường hợp hiếm gặp ở nước ta. Trong 20 năm qua, thực tế đã ghi nhận không ít vụ việc nổi cộm mà đại án gian lận điểm thi năm 2018 ở Hà Giang là một ví dụ điển hình. Cuộc điều tra sau đó lần lượt còn bóc trần các đường dây gian lận điểm thi tại Sơn La và Hòa Bình cùng năm đó.

Trước nữa, năm 2006, gian lận xảy ra tại Hội đồng thi THPT Phú Xuyên A (Hà Tây cũ); Năm 2012, tại Trường THPT dân lập Đồi Ngô (tỉnh Bắc Giang cũ); Năm 2013: tại Trường THPT Quang Trung (Hà Nội). Năm 2021: Lộ đề thi môn Sinh học trong kỳ thi tốt nghiệp THPT… là những vụ bê bối thi cử được ghi nhận trong vòng 2 thập niên.   

Tiếp tục mới đây, từ phổ điểm được cho là bất thường khi hàng trăm bài thi đạt điểm tuyệt đối tập trung trong cùng một ngôi trường tại Tuyên Quang, các cơ quan chức năng đã vào cuộc điều tra và sự kiện giáo dục được quan tâm nhất sau kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 này, đã thật sự biến nỗi lo mang tên niềm tin trở nên cụ thể, rõ nét tưởng chừng có thể cầm nắm được.

Điều đáng sợ nhất sau mỗi vụ gian lận điểm số không phải là con số, vì con số có thể sửa được. Sau mỗi vụ án gian lận thi cữ, người vi phạm có thể bị xử lý kỷ luật, xử phạt hành chính, thậm chí bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Nhưng kỷ luật rồi sẽ được xóa, đi tù rồi cũng có ngày ra. Điều đáng sợ nhất là niềm tin xã hội dần bị cạn kiệt. Và cái giá mà xã hội phải trả trong tương lai là rất đắt.

Từ niềm tin dần bị cạn kiệt ở hiện tại …

Mối quan hệ tay ba tạo nên cuộc khủng hoảng gian lận thi cử thường bao gồm: Sự tha hóa của một bộ phận người có chức quyền, được giao trọng trách bảo đảm công bằng cho các kỳ thi quốc gia; Sự thỏa hiệp của phụ huynh; Cuối cùng là sự “cộng tác” thụ động của thí sinh. 

Sự tha hóa của một bộ phận cán bộ cho dù sau đó được pháp luật trừng trị bằng những bản án nghiêm khắc thì niềm tin về sự trung thực, sự liêm chính, tinh thần trách nhiệm của người thực thi công vụ, cũng đã góp phần làm vơi đi vốn niềm tin xã hội của một quốc gia. Đăc biệt triệt tiêu niềm tin mà giới trẻ đặt vào họ - những người đại diện cho công lý.

Với thí sinh, việc gian lận thi cử xảy ra có hệ thống và lập đi lập lại trong thời gian qua, không thể không khiến các em bật ra nhiều câu hỏi khi đứng trước các kỳ thi: "Mình cố gắng để làm gì? Mình ra sức học để làm gì? Liệu sự trung thực của mình có “đấu” lại với sự gian lận hay không?  Nếu không gian lận mình có mất cơ hội không?

Về phía phụ huynh, mỗi kỳ thi của con là mỗi lần sự lo lắng, hoang mang đặt họ vào nhiều tình thế, trong đó có ý nghĩ: "Liệu con mình có đang đứng trong một cuộc chơi công bằng?". “Ai cũng “chạy điểm”, mình không, lỡ con mình thi trượt thì sao?”. Thế là trong rất nhiều trường hợp, họ chọn sự thỏa hiệp.  

Kết quả là một số em trở thành nạn nhân đáng thương của “cuộc chơi”. Trong “cuộc chơi” đó, thứ mà phụ huynh mang đến cho con mình có thể là một con điểm 10. Nhưng ngược lại, họ đã đánh cắp của con mình niềm tin vào nỗ lực cá nhân, vào sự cạnh tranh công bằng - ít nhất là trong khuôn khổ một cuộc thi.

Còn các con, bên cạnh tình thương yêu, sự hàm ơn, chắc chắn ít nhiều, các con sẽ mất niềm tin vào sự trung thực, vào vai trò nêu gương đối với cha mẹ.

 … đến cái giá mà xã hội phải trả trong tương lai

Khi niềm tin về thi cử, điểm số của học sinh bị tổn thương, thiệt hại không chỉ thuộc về giáo dục hôm nay, mà cái giá xã hội phải trả là chất lượng nguồn nhân lực, năng lực cạnh tranh quốc gia trong trong tương lai, ít ra là trong nhiều thập niên tới.

Có thể giải thích: Khi người học thật bị người gian lận lùa rớt lại phía sau, khả năng mất cơ hội là có thật. Trái lại, người không đủ năng lực lại được ngồi vào những vị trí cần chuyên môn, đạo đức. Và vì không có chuyên môn đạo đức, nên để hoàn thành nhiệm vụ hoặc để thăng tiến, họ lại tiếp tục “gian lận”, tạo ra cái vòng lẩn quẩn bế tắc cho chất lượng nguồn lực quốc gia.

Ngoài ra, do quen coi gian lận là chuyện bình thường, lớn lên các em sẽ quen dần với việc coi trung thực là điều “ấu trĩ”. Nhiều vụ án kinh tế do không trung thực đã dẫn đến vi phạm luật pháp là một bài học nhãn tiền. 

Thiếu lòng trung thực, một bác sĩ có thể làm bệnh chết oan; Một kỹ sư có thể làm cho công trình sập đổ; Một doanh nhân có thể làm phá sản doanh nhiệp và bản thân vào tù. Trong tay một thẩm phán thiếu lòng trung thực, công lý có thể bị bẻ cong.

Từ mất niềm tin trong thi cử, một thế hệ lớn lên cùng với tư duy, “có cố cũng chưa chắc được ghi nhận, nếu không có tiền, không có quyền lực , không có các mối quan hệ, đặc biệt là không biết gian lận”. Từ đó, sinh ra một thế hệ thiếu động lực, thiếu khát vọng sống. Đây là một tổn thất không gì bù đắp được cho đất nước. 

Trở lại vụ “điểm 10 Tuyên Quang”, điều xã hội cần nhất bây giờ là sự minh bạch. Nếu có sai thì phải làm rõ. Nếu không sai cũng phải chứng minh. Sự minh bạch không chỉ để xử lý người vi phạm. Mà quan trọng là trả lại niềm tin cho hàng triệu học sinh đang học thật, thi thật, rằng: Mọi nỗ lực chân chính sẽ được đối xử công bằng.