Sự thoái trào của các cơ chế đa phương truyền thống như WTO đã nhường chỗ cho trật tự "đa phương hóa có chọn lọc" kể từ đầu năm 2026. Báo cáo của UNCTAD công bố ngày 15/01/26 chỉ ra rằng tăng trưởng thương mại toàn cầu dự kiến sẽ phẳng lại ở mức 0,5% đến 1% do tác động từ các chính sách thuế quan đơn phương của các nền kinh tế lớn.

Trong khi Mỹ và Trung Quốc đang lồng ghép các cam kết mua hàng và đầu tư vào những thỏa thuận song phương thiếu công khai, các cường quốc tầm trung đang buộc phải tìm kiếm không gian chiến lược trong các "liên minh tự nguyện" để bảo vệ lợi ích quốc gia.

Điểm mấu chốt của sự thay đổi này chính là sự trỗi dậy của mô hình "thương mại patchwork" (thương mại chắp vá). Thay vì một hệ thống quy tắc duy nhất áp dụng cho tất cả, thế giới đang hình thành các "nút" thương mại đa tâm, nơi các nhóm quốc gia có cùng giá trị hoặc lợi ích an ninh liên kết chặt chẽ với nhau.

Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) nhận định vào ngày 15/01/26 rằng mô hình này cho phép dòng chảy hàng hóa vẫn duy trì sự kiên cường với mức tăng trưởng dự báo 2,5% mỗi năm, nhưng con đường vận chuyển và đối tác giao thương sẽ thay đổi hoàn toàn. Dẫn chứng rõ nét nhất là việc Mỹ tập trung vào các liên minh khoáng sản thiết yếu và thiết bị bán dẫn với các đối tác "near-shoring" (chuyển sản xuất về gần), trong khi Trung Quốc thắt chặt quan hệ với khối Global South thông qua các hiệp định hạ tầng chuyên biệt.

Đối với giới chuyên gia tài chính, sự xuất hiện của mô hình patchwork phản ánh một thực tế kỹ thuật: "hiệu quả chiến lược" đã chính thức thay thế "tối ưu hóa chi phí". Các doanh nghiệp không còn ưu tiên sản xuất tại nơi rẻ nhất, mà tập trung vào nơi có khả năng chống chịu tốt nhất trước các cú sốc chính sách và biến động địa chính trị. Điều này giải thích tại sao dòng vốn FDI vẫn duy trì sự ổn định tại các quốc gia có chính sách nhất quán, bất chấp mặt bằng lãi suất toàn cầu vẫn neo ở mức cao vào đầu quý 1/2026.

Tại thị trường trong nước, chỉ số Nhà quản trị mua hàng (PMI) ngành sản xuất của Việt Nam đạt 52,5 điểm trong tháng 01/2026, đánh dấu tháng thứ bảy liên tiếp tăng trưởng. Dữ liệu từ S&P Global công bố ngày 02/02/26 cho thấy niềm tin kinh doanh đã chạm mức cao nhất trong 22 tháng qua, bất chấp áp lực lạm phát đầu vào tăng mạnh nhất kể từ tháng 04/22. Việc duy trì được sản lượng và đơn hàng mới trong bối cảnh thương mại thế giới phân mảnh khẳng định vị thế của Việt Nam như một "trung tâm sản xuất bền vững" trong trật tự thương mại đa cực mới.

Sự dịch chuyển này đang tạo ra lực đẩy khổng lồ cho nhóm ngành linh kiện điện tử và bán dẫn chiến lược của Việt Nam. Với việc các tập đoàn đa quốc gia chuyển dịch trung tâm nghiên cứu về các "vùng xanh" an toàn, xuất khẩu vi mạch dự kiến sẽ tăng trưởng hai chữ số trong năm nay.

Các thỏa thuận song phương mới cho phép doanh nghiệp nội địa tiếp cận sâu hơn vào chuỗi giá trị của các ông lớn công nghệ, đồng thời hưởng ưu đãi thuế quan đặc thù để bù đắp cho chi phí logistics vẫn đang neo ở mức cao.

Song song đó, các liên minh "kinh tế xanh" đang nâng tầm các mặt hàng nông sản chất lượng cao như gạo phát thải thấp và thủy sản bền vững. Thay vì cạnh tranh về giá, nông sản Việt Nam đang tiến vào các thị trường cao cấp bằng cách đáp ứng các tiêu chuẩn ESG khắt khe.

Việc thâm nhập sâu vào các ngách thị trường này không chỉ gia tăng kim ngạch mà còn tạo ra "lớp đệm" an toàn trước các biến động tiêu cực. Khả năng thích ứng linh hoạt và giữ vững cam kết trong các liên minh nhỏ sẽ là chìa khóa để Việt Nam duy trì đà tăng trưởng bền vững trong những năm tới.