Bài 1: Lung lay cổ thụ

Tuy bị ảnh hưởng nặng nề, các nền kinh tế lớn nhất châu Á vẫn có phần ổn thỏa hơn trước khủng hoảng giá dầu từ cuộc chiến ở Iran, nhờ có nhiều biện pháp bảo hộ được chuẩn bị từ trước. Tuy nhiên, số phận của các quốc gia Đông Nam Á lại đáng lo ngại hơn.

Cú sốc không đúng lúc cho Đông Nam Á

Các quốc ASEAN phản ứng với thử thách năng lượng bằng nhiều biện pháp khác nhau. Malaysia và Brunei là nhà xuất khẩu dầu và thực chất đang hưởng lợi từ giá cao. Phần còn lại của khu vực là một bức tranh phân hóa theo mức độ dự trữ, cấu trúc công nghiệp và khả năng tài chính nhà nước.

Philippines là trường hợp đáng chú ý nhất. Điện tử và bán dẫn chiếm hơn nửa kim ngạch xuất khẩu của quốc gia này, một ngành vừa thâm dụng năng lượng vừa phụ thuộc vận tải hàng không. Ngày 24/3, Tổng thống Marcos tuyên bố tình trạng khẩn cấp năng lượng quốc gia sau khi đồng peso rơi xuống đáy lịch sử, 60,1 PHP/USD và giá diesel tăng gần 39%. Philippines không những dựa dẫm hoàn toàn vào dầu nhập từ vùng Vịnh, trong khi không có dự trữ chiến lược đáng kể, đã khiến Manila rơi vào thế ngặt nghèo, thiếu khả năng mặc cả với thị trường.

Indonesia là nghịch lý của khu vực, vì họ là một quốc gia xuất khẩu dầu nhưng vẫn nhập khẩu hơn một phần ba lượng dầu thô tiêu thụ do thiếu năng lực lọc dầu. Quốc gia này đang chật vật  tìm khoảng 22 tỷ USD để bù đắp chi phí trợ cấp năng lượng leo thang. Với Jakarta, đây là áp lực tài khóa đến đúng vào lúc nước này đang cố gắng duy trì đà tăng trưởng công nghiệp hóa.

Thái Lan có dự trữ năng lượng bảo hộ khoảng 95 ngày và đang tương đối ổn định so với các nước khác trong khu vực. Các biện pháp Thái Lan đã thực hiện bao gồm kiểm soát giá trần cho diesel, yêu cầu làm việc từ xa và điều chỉnh điều hòa, đồng thời tạm dừng xuất khẩu dầu thô và sản phẩm xăng dầu để bảo toàn nguồn cung.

Singapore, với quy tắc dự trữ bắt buộc 60 ngày vận hành cho hệ thống phát điện, cũng đứng trong nhóm ổn định hơn. Trong khi đó, Lào, Campuchia và Myanmar thiếu khả năng tự lọc dầu đang phải phụ thuộc vào nguồn xuất khẩu từ Thái Lan, Việt Nam và Singapore, vốn đều đang bị siết chặt.

Riêng nước ta, Việt Nam, lại là một trường hợp dễ tổn thương nhất khu vực, không phải vì thiếu biện pháp phản ứng mà vì bộ đệm bảo hộ quá mỏng so với quy mô của cú sốc được xem là tồi tệ nhất trong lịch sử hiện đại. Với dự trữ dầu ước tính chưa đến 20 ngày, Việt Nam có đệm bảo vệ năng lượng mỏng nhất châu Á. 

Chính phủ Việt Nam đã rút Quỹ Bình ổn giá xăng dầu ở mức 4.000 đồng/lít, và 5.000 đồng/lít với diesel, nhờ đó ghìm mức tăng giá RON95 xuống còn 7,66%. Nếu không có quỹ, mức tăng thực tế là 22,45%. Bên cạnh đó, thuế nhập khẩu MFN (mức thuế ưu đãi cho các nước thành viên WTO) với nhiều chủng loại xăng dầu đã được hạ xuống 0% từ ngày 9/3, và 4 triệu thùng dầu thô từ đối tác quốc tế đã được huy động khẩn cấp, đủ cho 30 đến 45 ngày tiêu thụ nội địa.

Song hiệu quả của các biện pháp này có giới hạn thời gian rõ ràng. Theo nhà nghiên cứu Sam Reynolds từ Viện Kinh tế Năng lượng và Phân tích Tài chính (IEEFA), 4 triệu thùng dầu huy động khẩn cấp chỉ tương đương khoảng sáu ngày tiêu thụ - một con số nói lên rất nhiều về mức độ trầm trọng của cuộc khủng hoảng mà Việt Nam đang phải đối mặt. 

Quỹ Bình ổn giá xăng dầu nếu tiếp tục rút ở tốc độ hiện tại sẽ cạn kiệt, buộc Chính phủ phải lựa chọn giữa lựa chọn cho giá tăng hoàn toàn theo thị trường, kích thích lạm phát và áp lực tỷ giá, hoặc tiếp tục trợ cấp bằng ngân sách, điều không thể duy trì vô thời hạn. Đây là “bài toán hóc búa” mà mức độ phức tạp sẽ lộ ra không phải trong tuần đầu tiên của khủng hoảng, mà trong tuần thứ sáu hoặc thứ tám, khi các công cụ tình thế đã cạn kiệt và quyết định cơ cấu phải được đưa ra.

Điều đáng chú ý nhất, hơn vấn đề giá dầu, là cách mà cuộc khủng hoảng này đang ảnh hưởng đến đà phát triển khu vực. ASEAN đang bước vào giai đoạn công nghiệp hóa quan trọng, thu hút đầu tư vào sản xuất chip, năng lượng tái tạo, hạ tầng số. Cú sốc năng lượng này tấn công đúng vào nền tảng của quá trình đó, bao gồm giá điện ổn định, logistics thông suốt, và niềm tin của các nhà đầu tư rằng khu vực có thể bảo đảm nguồn cung năng lượng cho các nhà máy.

Viễn cảnh tồi tệ nhất

Tính đến ngày 30/3, cuộc chiến tại Iran đã bước sang ngày thứ 31 mà không có lối thoát rõ ràng. Iran đã bác bỏ đề xuất 15 điểm của Mỹ và đưa ra điều kiện gồm bồi thường chiến tranh và công nhận chủ quyền Iran trên Eo biển Hormuz, một yêu sách mà cộng đồng quốc tế sẽ không chấp nhận. Lầu Năm Góc đang phát triển các phương án cho một "đòn kết thúc" tại Iran, bao gồm khả năng sử dụng lực lượng mặt đất và chiến dịch ném bom quy mô lớn; phát ngôn viên Nhà Trắng Karoline Leavitt cảnh báo Trump sẵn sàng tấn công "mạnh hơn bao giờ hết" nếu không đạt thỏa thuận.

Nếu kịch bản leo thang xảy ra, đặc biệt là khi cuộc tấn công vào các cơ sở hạ tầng năng lượng điện xảy ra, hoặc vào đảo Kharg, nơi xử lý 90% lượng dầu xuất khẩu của Iran, thì viễn cảnh giá dầu leo thang lên 200 USD/thùng "không nằm ngoài khả năng" - theo nhà phân tích Simon Flowers của Wood Mackenzie.

Ở mức giá dầu đó, tác động không còn là bài toán quản lý giá ngắn hạn. Với các nền kinh tế đang nổi của Đông Nam Á, chi phí vận tải leo thang sẽ đẩy lạm phát vào toàn bộ chuỗi thực phẩm. Thiếu thốn phân bón, vốn đã tăng 30–40%, sẽ trở nên trầm trọng hơn nữa và gây ảnh hưởng đến năng suất nông nghiệp của vụ tiếp theo. 

Các nhà phân tích ước tính tăng trưởng ở các nước châu Á đang phát triển có thể bị cắt giảm tới 1,3% - một con số đủ lớn để đưa một số nền kinh tế vào suy thoái. Với những gia đình ở Manila, Jakarta hay Hà Nội đang dành 30-40% thu nhập cho thực phẩm và đi lại, suy thoái không phải là một khái niệm kinh tế vĩ mô - nó là giá bữa cơm tối và tiền học phí của con cái họ.