Nền kinh tế thế giới đang “nín thở” trước những động thái chính sách thương mại cứng rắn và khó lường từ Hoa Kỳ. Quyết định mới nhất của Tổng thống Donald Trump về việc áp đặt một loạt thuế quan sâu rộng, đặc biệt nhắm vào các đối tác lớn như Liên minh châu Âu (EU) và Mexico, đã thổi bùng lên ngọn lửa căng thẳng, đẩy nguy cơ về một cuộc chiến thương mại toàn diện lên mức báo động cao nhất, gieo rắc bất ổn lên khắp các thị trường và đe dọa đà phục hồi vốn đã mong manh của kinh tế toàn cầu.

Cuối tuần qua, trong một động thái gây chấn động, Tổng thống Trump đã công bố kế hoạch áp mức thuế quan 30% lên hàng hóa nhập khẩu từ EU và Mexico, dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/8 tới. Thông báo được đưa ra qua mạng xã hội, tạo ra một cú sốc đối với hai trong số các đối tác thương mại lớn nhất của Mỹ.

"Đây là một sự đối xử không công bằng", đại diện chính phủ Mexico tuyên bố, trong khi Chủ tịch Ủy ban châu Âu, bà Ursula von der Leyen, cảnh báo rằng EU có thể áp dụng "các biện pháp đối phó tương xứng".

Động thái này là đỉnh điểm của một loạt các hành động bảo hộ quyết liệt. Trước đó, Mỹ đã áp thuế 50% lên đồng nhập khẩu, khiến giá mặt hàng kim loại công nghiệp thiết yếu này trên thị trường thế giới chao đảo. Các ngành công nghiệp khác, từ dược phẩm đến dệt may, cũng đứng trước nguy cơ tương tự.

Phản ứng đa tầng của thị trường: Giữa hoảng loạn và toan tính

Cái nhìn sơ bộ cho thấy thị trường tài chính toàn cầu phản ứng tiêu cực ngay lập tức: các chỉ số chứng khoán tương lai chìm trong sắc đỏ, và dòng tiền tìm đến các tài sản trú ẩn an toàn như vàng. Tuy nhiên, đằng sau cú sốc ban đầu là một phản ứng đa tầng và phức tạp hơn nhiều, cho thấy giới đầu tư đang phải vật lộn để định giá một rủi ro địa chính trị chưa từng có tiền lệ.

Thị trường không hoàn toàn hoảng loạn. Một số nhà phân tích từ Reuters và Bloomberg chỉ ra rằng, dù bất ngờ, phản ứng của thị trường vẫn có phần dè dặt. Lý do là giới đầu tư dường như đã quen với "kịch bản cũ" của ông Trump: đưa ra những lời đe dọa gây sốc để tạo lợi thế đàm phán, sau đó có thể điều chỉnh hoặc lùi bước. Các nhà đầu tư đang ở trong trạng thái "chờ xem", họ đặt cược vào khả năng các mức thuế cực đoan này sẽ không được thực thi đầy đủ.

Sự phân hóa thể hiện rõ trên từng loại tài sản:

Thị trường Cổ phiếu: Các tập đoàn đa quốc gia với chuỗi cung ứng toàn cầu phức tạp là đối tượng chịu thiệt hại nặng nề nhất. Tuy nhiên, cổ phiếu của các công ty sản xuất nội địa tại Mỹ, vốn được hưởng lợi từ hàng rào bảo hộ, lại có xu hướng ổn định hơn.

Ngành dược phẩm, dù đối mặt với lời đe dọa thuế 200%, cũng chỉ giảm nhẹ rồi hồi phục, cho thấy sự hoài nghi của thị trường về tính khả thi của chính sách này.

Thị trường Trái phiếu: Lợi suất trái phiếu chính phủ Mỹ tăng lên. Đây là một dấu hiệu đáng lo ngại, phản ánh hai điều: nhà đầu tư lo ngại thuế quan sẽ làm gia tăng áp lực lạm phát (do hàng hóa nhập khẩu đắt đỏ hơn), đồng thời lo ngại về gánh nặng tài khóa của chính phủ nếu kinh tế tăng trưởng chậm lại.

Thị trường Hàng hóa: Việc áp thuế 50% lên đồng không chỉ là một đòn giáng vào các nhà xuất khẩu mà còn là một tín hiệu gây nhiễu loạn cho toàn bộ ngành công nghiệp sản xuất và xây dựng toàn cầu. Giá kim loại này tăng vọt, kéo theo lo ngại về chi phí đầu vào của hàng loạt ngành kinh tế.

Thị trường Tiền tệ: Đồng USD tăng giá không chỉ vì vai trò trú ẩn an toàn. Về mặt kỹ thuật, khi Mỹ nhập khẩu ít hơn do thuế cao, nhu cầu đối với ngoại tệ để thanh toán cũng giảm, khiến đồng bạc xanh mạnh lên một cách tự nhiên. Điều này tuy có lợi cho Mỹ trong ngắn hạn nhưng lại tạo ra áp lực khổng lồ cho các thị trường mới nổi đang có những khoản nợ lớn bằng đồng USD.

Phản ứng của thị trường không chỉ đơn thuần là một sự bán tháo. Đó là một sự giằng co phức tạp giữa nỗi sợ hãi về một cuộc suy thoái do chiến tranh thương mại và hy vọng mong manh rằng đây chỉ là một chiến thuật đàm phán. Sự bất định này, theo cảnh báo của Ngân hàng Anh (BoE), đang làm xói mòn lòng tin kinh doanh, trì hoãn các quyết định đầu tư và có thể châm ngòi cho một làn sóng vỡ nợ nếu căng thẳng tiếp tục leo thang mà không có giải pháp.

Việt Nam trong tâm bão: Thách thức và cơ hội

Là một nền kinh tế có độ mở lớn và hội nhập sâu rộng, Việt Nam không thể đứng ngoài vòng xoáy căng thẳng này. Hoa Kỳ hiện là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam, chiếm gần 30% tổng kim ngạch xuất khẩu năm 2024. Do đó, bất kỳ sự thay đổi chính sách nào từ Washington đều tạo ra tác động trực tiếp và sâu sắc.

Gần đây, Việt Nam và Mỹ đã đạt được một thỏa thuận khung sơ bộ về thương mại, một bước đi chiến lược giúp Hà Nội tránh được kịch bản tồi tệ nhất. Theo đó, Mỹ sẽ áp mức thuế 20% cho hầu hết hàng hóa Việt Nam, và 40% cho các mặt hàng bị nghi ngờ là chuyển tải từ nước thứ ba. Dù đây là một kết quả đàm phán quan trọng, mức thuế 20% vẫn là một thách thức lớn, làm xói mòn lợi thế cạnh tranh về giá của hàng hóa Việt Nam. Các ngành hàng chủ lực như dệt may, da giày, đồ gỗ và điện tử sẽ phải đối mặt với áp lực giảm biên lợi nhuận hoặc tái cấu trúc sản xuất để tối ưu hóa chi phí.

Theo các chuyên gia từ Đại học RMIT Việt Nam, cú sốc thuế quan này có thể gây gián đoạn chuỗi cung ứng, tăng chi phí đầu vào và làm giảm nhu cầu trên diện rộng. Phản ứng tiêu cực của thị trường chứng khoán trong nước trước các thông tin này đã cho thấy mức độ lo ngại của giới đầu tư.

Tuy nhiên, trong thách thức luôn có cơ hội. Căng thẳng thương mại Mỹ - Trung và nay là với nhiều đối tác khác có thể đẩy nhanh quá trình dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu ra khỏi Trung Quốc, và Việt Nam tiếp tục là một trong những điểm đến hấp dẫn. Việc áp thuế cao lên hàng hóa từ các quốc gia khác, trong khi Việt Nam có một thỏa thuận riêng, có thể tạo ra lợi thế tương đối cho hàng Việt tại thị trường Mỹ trong một số lĩnh vực.

Dù vậy, rủi ro về việc bị điều tra chống bán phá giá, chống trợ cấp và đặc biệt là chống lẩn tránh thuế (chuyển tải bất hợp pháp) sẽ gia tăng. Do đó, việc minh bạch hóa nguồn gốc xuất xứ và tuân thủ các quy tắc thương mại quốc tế trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết đối với doanh nghiệp Việt Nam.

Cuộc chiến thương mại này không còn là nguy cơ xa xôi mà đã trở thành một thực tế hiện hữu. Trong bối cảnh một thế giới đang phân mảnh, nơi các quy tắc cũ bị thách thức và sự bất định lên ngôi, khả năng thích ứng, đa dạng hóa thị trường và nâng cao năng lực cạnh tranh nội tại sẽ là chìa khóa để các nền kinh tế, bao gồm cả Việt Nam, có thể đứng vững và vượt qua cơn bão này.