Hằng ngày, chúng ta vẫn chứng kiến trên mạng xã hội những hình ảnh (đa số là “sản phẩm tự chế”) xấu xí, thô tục;  những  lời nói mỉa mai, lăng mạ,  ác ý… nhắm vào một ai đó (đa số là người nổi tiếng hoặc có ảnh hưởng trong xã hội), hoặc tham gia bình luận, tương tác, khen ngợi những sản phẩm được bán trên Facebook. Phần lớn những bài viết hoặc bình luận này được đăng bởi những tài khoản gần như vô danh: Không bài viết, không tương tác, khóa "profile"… Ngoài tên tài khoản ra, chẳng có chút thông tin nào để nhận diện họ. Tạm gọi là  “nick ảo”.

Rủi thay, thuật toán của các mạng xã hội lại ưu tiên hiển thị những bài viết và bình luận có tính tương tác cao, thúc đẩy nhiều người vào hùa, nên vấn nạn “nick ảo” ngày càng được nhân rộng, và hiểu theo một cách nào đó thì nó đang trở thành xu hướng.

Khi “nick ảo” trở thành công cụ lừa đảo và tấn công người khác

Thật ra không phải ai sử dụng “nick ảo” cũng với ý đồ xấu. Nhưng đa phần khi muốn lừa đảo hoặc tấn công ác ý một ai đó mà không “tiện” ra mặt người ta sẽ dùng “nick ảo” như một cách “ném đá giấu tay”.

Đố kỵ, tức giận, mặc cảm, nhu cầu công kích người khác để khẳng định bản thân là tâm lý vốn có của con người. Chỉ có điều trong đời thực, những cảm xúc ấy bị kiểm soát bởi nhiều rào cản: Uy tín cá nhân, các mối quan hệ xã hội, nỗi sợ bị đánh giá, ảnh hưởng đến công việc, đặc biệt là sợ bị trả thù…

Không gian mạng tỏ ra làm rất tốt nhiệm vụ xóa bỏ rào cản đó. Chỉ với một "nick ảo", con người sẽ bộc lộ được những thái độ, cảm xúc mà họ không thể bộc lộ ngoài đời thật một cách thoải mái. Họ hả hê, thỏa mãn chửi bới, sỉ nhục, tấn công, dìm “chết” đối phương bằng những lời lẽ tàn độc nhất mà không ai làm gì được họ  “Nick ảo” chính là một dạng "quyền lực vô hình".

“Nick ảo”, họ là ai?

Nhiều nghiên cứu tâm lý cho thấy, người đang sống hạnh phúc, được tôn trọng, có giá trị trong đời thực, thường ít dành thời gian để truy đuổi, chửi bới hay hạ nhục người khác trên mạng. Càng không tìm kiếm sự tồn tại bằng cách phủ nhận sự tồn tại của người khác.

Ngược lại, hành vi công kích trên mạng thường xuất phát từ đa số người mang tâm trạng cô đơn, cảm giác sợ bị cô lập, bị loại trừ, bị bỏ rơi, thiếu sự công nhận hoặc đang tự ti, bất mãn, hận thù, hằn học với cuộc sống…

Bên cạnh đó, nhiều nick ảo được lập nên để nhằm mục đích bán được nhiều hàng hơn. Nếu để ý, sẽ thấy những nick ảo hùa vào khen ngợi nức nở những sản phẩm trên Facebook mà tinh ý là biết được đó không phải là của một cá nhân thật nào đó.

Trong thế giới thật, họ không có tiếng nói, nói không ai nghe, trong khi chỉ một bình luận cay nghiệt, ác ý của họ trên mạng có thể thu hút hàng nghìn lượt tương tác, hàng triệu lượt thả tim. Thuật toán thì lại chỉ nhìn vào con số tương tác chứ không nhìn vào nội dung tốt xấu. Đây chính là phần thưởng tâm lý mà thuật toán mạng xã hội trao tặng cho họ, khiến họ bỗng nhiên cảm thấy mình có quyền được nói những điều mà ngoài đời thực họ không được phép nói, không tiện nói, không dám nói...

Ngoài ra, hiện tượng "đám đông" cũng góp phần cỗ vũ để một người dễ dàng đánh mất trách nhiệm cá nhân vì yên tâm rằng không ai nhận ra hành vi của mình. Có thể ngoài đời, “nick ảo” không có ý định “hiểm ác” như thế, nhưng khi hòa vào một đám đông hàng chục nghìn người trên mạng, họ liền bị cuốn theo. Tâm lý học gọi đây là hiện tượng "hòa tan cá nhân trong đám đông" hay tâm lý bầy đàn, là trạng thái con người từ bỏ tư duy, cảm xúc và cá tính độc lập để hành xử theo số đông. Hoặc hiệu ứng mồi nhử (Social Proof) tức xu hướng tin rằng những gì số đông đang làm là đúng đắn hoặc an toàn.

Rất nhiều cuộc "ném đá tập thể" trên mạng diễn ra theo cơ chế này.

Khắc tinh của “nick ảo” là lòng trắc ẩn và sự tử tế

Phía sau “nick ảo” là nỗi đau của những con người có thật. Bức xúc trước tình trạng này, nhiều cư dân mạng kiến nghị Nhà nước cần thêm quy định về xác minh người dùng mạng xã hội, cần có biện pháp xử lý “nick ảo”, cấm sử dụng mạng xã hội thời gian bao lâu tùy vào mức độ nghiêm trọng của sự việc. Thậm chí nhiều người còn đề nghị phạt thật nặng người vi phạm, bắt họ đền bù thiệt hại cả về vật chất lẫn tinh thân cho người bị sỉ nhục…  

Tuy nhiên, cũng có người cho rằng, ranh giới cuối cùng bảo vệ nạn nhân không chỉ là luật pháp, mà chính là lòng trắc ẩn, là tình thương và sự tử tế ở bên trong con người đội lốt “nick ảo”.  

Chỉ khi nào con người có đủ lòng trắc ẩn, người ta sẽ đặt mình vào vị trí của nạn nhân để thấu cảm và tự dừng lại trước khi bấm nút chia sẻ một bức ảnh chế nhạo ai đó, một status hay comment tấn công ai đó với đầy sự ác ý và thù hận.

Điều đáng lo không phải là sự tồn tại của “nick ảo”, không phải là làm sao kiểm soát không gian mạng, mà là cách mỗi người nuôi dưỡng tình thương sự tử tế và lòng trắc ẩn trong chính mình giữa một thời đại mà việc làm tổn thương người khác ngày càng dễ dàng, còn sự tử tế lại đòi hỏi nhiều nỗ lực hơn.