Con số giải ngân của các bộ, ngành, địa phương trong 8 tháng đầu năm đã cho thấy sự chậm chạp đáng lo ngại. Cụ thể, theo Bộ Tài chính, vốn kế hoạch năm 2022 từ đầu năm đến 31/8 là hơn 212 nghìn tỷ đồng, mới đạt hơn 35% kế hoạch và đạt 39% kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao. Trong đó, có tới 35/51 bộ và 20/63 địa phương có tỷ lệ giải ngân đạt dưới 35%, 27 bộ và 3 địa phương có tỷ lệ giải ngân dưới 20%.

Tình trạng “có tiền nhưng không tiêu được” khiến người đứng đầu Chính phủ bày tỏ sự sốt ruột. Vì thế, đã có tới 9 nghị quyết, 3 công điện, 7 văn bản được Chính phủ ban hành trong thời gian qua. Đồng thời, Thủ tướng đã tổ chức một hội nghị trực tuyến với các bộ ngành địa phương để đôn đốc giải ngân vốn đầu tư công. Mới đây là thành lập 6 tổ công tác kiểm tra, đôn đốc tình trạng giải ngân vốn đầu tư công. Điều này cho thấy sự nỗ lực rất lớn của cơ quan điều hành.

Bởi lẽ, đầu tư công được xem là “vốn mồi” của nền kinh tế, kích thích đầu tư tư nhân. Cùng với xuất khẩu và tiêu dùng, đầu tư công được xác định là 1 trong 3 trụ cột chính giúp phục hồi và tăng trưởng kinh tế sau đại dịch.

Do đó, sự lo ngại về tình trạng giải ngân đầu tư công chậm chạp khi chỉ còn vài tháng nữa là kết thúc năm 2022, là điều dễ hiểu. Vì kinh tế Việt Nam vẫn chưa thoát khỏi những tác động từ đại dịch Covid-19, lại đang bị ảnh hưởng bởi nền kinh tế thế giới biến động mạnh, khiến các doanh nghiệp và người dân đã khó càng thêm khó.

Nhiều chuyên gia chỉ ra rằng, cho đến hiện nay, trong công tác giải ngân đầu tư công, vẫn tồn tại những căn bệnh cũ. Ngoài điểm nghẽn về thể chế, đang dần được tháo gỡ, như sửa đổi Luật Đất đai… thì nguyên nhân cơ bản vẫn do lãnh đạo các bộ, tỉnh, ngành chưa đủ tâm huyết cũng như năng lực để giải bài toán dùng tiền đầu tư phát triển ngành, lĩnh vực, địa phương phụ trách.

Đơn cử như tại Tây Nguyên, công tác giải ngân vốn đầu tư công rất chậm, hàng loạt dự án đã được phê duyệt nhưng chưa thể triển khai, trong khi đó nhiều dự án đang thi công cũng gặp những vướng mắc phải tạm dừng. Nguyên nhân là do những bất cập trong khâu thẩm định dự án, cũng như thiếu phối hợp nhịp nhàng giữa các đơn vị triển khai.

Câu chuyện dự án tính toán sai, năm nào cũng nhìn thấy, và cuối cùng để tiếp tục “chạy”, các dự án lại phải “xin thêm tiền”, gây lãng phí nguồn lực cả về tài chính, nhân lực và vật lực. Do đó, công tác thẩm định dự án cần phải được chú trọng. Đặc biệt, thời điểm thẩm định cần được thực hiện trước khi bắt tay vào dự án, và không chỉ gồm có cơ quan nhà nước, mà phải có cả phía tư nhân, các hiệp hội và chuyên gia tham gia thẩm định để đảm bảo sự khách quan.

Vẫn biết việc tiêu tiền không khó, nhưng tiêu đúng mục đích, tiêu để có giá trị gia tăng thì không dễ chút nào. Nhưng quan trọng nhất vẫn là cách thức tổ chức việc giải ngân vốn đầu tư công. Trong đó là năng lực, sự yếu kém, thậm chí là sợ chịu trách nhiệm của những người đứng đầu đơn vị triển khai.

Điều này cũng được Bộ Kế hoạch và Đầu tư chỉ ra khi nói về nguyên nhân gây ách tắc trong giải ngân đầu tư công. Bởi trong vài năm qua, khi xây dựng kế hoạch giải ngân vốn đầu tư công, Bộ Kế hoạch và Đầu tư giao đều chỉ tiêu về các bộ ngành, địa phương, đơn vị từ rất sớm, không còn chuyện các đơn vị chực trờ xin ngân sách.

Vì vậy rõ ràng việc không giải ngân vốn đầu tư công là do năng lực của người thực thi, không dự báo tính toán được khả năng đầu tư công của năm 2022 để có báo cáo sớm về phía Chính phủ. Dẫn đến việc khi tiền về không tiêu được, trong khi chỗ khác lại đang rất cần.

Theo một số chuyên gia, phải có chế tài khen thưởng, phê bình và kỷ luật đúng mức với những người đứng đầu các đơn vị, bộ ngành, địa phương trong nhiệm vụ thúc đẩy giải ngân đầu tư công.

Nhưng, ở góc độ khác, việc giải ngân đầu tư công cũng phải tính đến hiệu quả thực tế, không nên chỉ làm lấy được, lấy thành tích hay làm bằng mọi giá. Trong một số trường hợp có thể chấp nhận tỉ lệ giải ngân không thể hoàn thành 100%, để tập trung vào những dự án trọng điểm, tránh việc đầu tư dàn trải, thiếu hiệu quả,gây lãng phí, điều này còn nguy hiểm hơn việc giải ngân đầu tư chậm.

Việc này lại liên quan đến công tác kiểm tra, giám sát cần đẩy mạnh và càng sớm càng tốt để tìm ra những cái sai từ đầu để điều chỉnh. Do vậy, động thái Chính phủ trong việc thành lập 6 tổ công tác kiểm tra, được kì vọng sẽ tháo dần điểm nghẽn trong giải ngân vốn đầu tư công.