Một ngày đầu hè, đang lúc đại dịch Covid-19 hoành hành lây nhiễm cho hơn 200.000 người mỗi ngày trên toàn cầu, Giám đốc điều hành Pfizer, Albert Bourla, và CEO của hãng dược BioNTech, Uğur Şahin, đã cùng đáp máy bay tư đến một vùng nông thôn thuộc dãy núi đồi Klosterneuburg nước Áo.

Điểm đến của cả hai khá bất ngờ: một cơ sở sản xuất nhỏ nằm ở bờ Tây sông Danube có tên Polymun Scientific Immunbiologische Forschung (PSIF). Cả Bourla lẫn Şahin đang thực hiện một sứ mệnh theo yêu cầu của công ty, đó là làm ra càng nhiều hạt nano lipid càng tốt cho chế phẩm vaccine Covid-19 mới họ đang cùng cộng tác phát triển.

Vaccine Pfizer-BioNTech đã được thiết kế theo phương pháp sử dụng công nghệ RNA cung cấp thông tin để hướng dẫn hệ thống miễn dịch của cơ thể chống lại virus corona. Nhưng muốn đưa được nó vào tế bào con người một cách an toàn, mRNA cần được bao bọc bằng các nang chất béo siêu nhỏ được gọi là lipid. Nhà máy sản xuất của Áo PSIF là một trong số ít nơi hiếm hoi trên trái đất có khả năng tạo ra các hạt nano lipid cần thiết dạng này.

Tưởng chừng đơn giản nhưng hóa ra đây lại là câu chuyện phức tạp liên quan đến cuộc chiến 15 năm pháp lý với các rối ren cao trào của sự phản bội và lừa dối, dính dáng đến phát kiến của một nhà khoa học 57 tuổi người Canada. Theo kết cuộc điều tra uy tín kéo dài nhiều tháng của Forbes, Ian MacLachlan là chuyên gia chịu trách nhiệm chính cho hành trình ra đời của phương pháp cung cấp mRNA đến các tế bào người để ngăn chặn đại dịch, chứ không phải có nguồn gốc từ Pfizer, Moderna, BioNTech hay bất kỳ công ty vaccine lớn nào khác.

Là giám đốc khoa học của hai công ty sinh dược tiếng tăm khiêm tốn, Protiva Biotherapeutics và Tekmira Pharmaceuticals, MacLachlan đã lãnh đạo nhóm phát triển công nghệ cực kỳ quan trọng này từ rất sớm. Tuy nhiên ngày nay rất ít người, và đặc biệt, không một công ty dược phẩm lớn nào công khai thừa nhận công trình đột phá của ông. Giữa hàng loạt vaccine đang sử dụng công nghệ mà MacLachlan đã phát triển, ông chẳng kiếm được gì từ đứa con tinh thần mà ông là kẻ đi tiên phong.

Bộ ba vaccine hàng đầu thế giới hiện nay đều có các chiêu trò khác nhau để phủ nhận công lao của người cha đã khai sinh ra công nghệ nano lipid. Moderna phản đối gay gắt những ý kiến cáo buộc vaccine mRNA của hãng sử dụng hệ thống phân phối lipid của MacLachlan. Còn cặp đôi Pfizer- BioNTech cứ mập mờ đánh lạc hướng dư luận chuyên ngành mỗi khi vấn đề này được đề cập. Tính ra trong năm 2021 này, ba ông lớn vừa kể sẽ thu về 45 tỷ USD từ tiền bán vaccine, nhưng chẳng ai chịu trả cho MacLachlan một xu!

Điểm ngụy biện chung của các đại gia sản xuất vaccine Covid-19 tựu trung đều quy về một tình tiết: họ đang sử dụng hệ thống công nghệ phân phối lipid độc quyền của công ty, chỉ giông giống hay ngẫu nhiên có vẻ trùng hợp với phát kiến của nhóm MacLachlan thôi chứ họ không... ăn cắp. Oái oăm là các tài liệu khoa học và tài liệu quy định nộp cho FDA của cả ba lại được công nhận.

Chẳng hạn trong nhiều năm Moderna luôn tuyên bố đang sử dụng hệ thống phân phối riêng, nhưng khi đến lúc thử nghiệm vaccine Covid-19 trên chuột, công ty đã thực sự sử dụng bốn loại lipid tương tự như công nghệ của MacLachlan, với tỷ lệ giống hệt nhau. Trong hồ sơ pháp lý, Moderna chống chế, loại lipid của họ là độc quyền, không hoàn toàn là hạt lipid của MacLachlan. Câu chuyện của Pfizer và BioNTech cũng tương tự, chỉ khác một thuật ngữ, cặp đôi dùng từ “lipid biến thể” để chỉ kỹ thuật của họ.

"Ma mãnh" hơn, “tam đầu chế” vaccine này đã đồng loạt đệ đơn kiện lên Văn phòng Bằng sáng chế và Nhãn hiệu Hoa Kỳ để tìm cách vô hiệu hóa các hồ sơ bằng sáng chế liên quan đến công nghệ hệ thống phân phối nano lipid của MacLachlan. Họ càng được lợi thế hơn khi hồi tháng 5 chính quyền Tổng thống Joe Biden lại ủng hộ việc từ bỏ bảo hộ sở hữu trí tuệ đối với vaccine Covid-19.

Trớ trêu thay, một động thái như vậy hóa ra mang lại lợi ích chứ không gây tổn hại cho Moderna, BioNTech và Pfizer về khoản thu nhập khổng lồ nhờ bán vaccine. Thế là với Ian MacLachlan, người có thể đóng vai trò nhân vật sở hữu tiến bộ y học quan trọng nhất trong một thế kỷ đã bị ngành công nghệ sinh học xóa đi hoàn toàn.

Tuy nhiên MacLachlan không hoàn toàn bị bỏ rơi, đơn độc. Gần đây, một số nhà sản xuất vaccine Covid-19 khác, chẳng hạn như Gritstone Oncology, đã chấp nhận chi trả tiền bản quyền cho công nghệ phân phối nano lipid của MacLachlan từ 5% đến 15% doanh số bán sản phẩm của họ. Tính ra nếu Moderna và Pfizer-BioNTech cũng thực hiện với tỷ lệ tương tự, nhà khoa học Canada này có thể nhận về số tiền 6,75 tỷ USD chỉ riêng trong năm 2021.

Một cái tên khác cũng đứng về phía MacLachlan. Đó là Katalin Karikó, nhà khoa học nữ người Hungary, kẻ đã đặt nền móng cho các liệu pháp mRNA trước khi gia nhập BioNTech vào năm 2013. Ngay từ năm 2006 Karikó đã sớm hiểu rằng, công nghệ hệ thống phân phối lipid với tỷ lệ cụ thể giữa bốn loại chất béo hoạt động tốt nhất của MacLachlan là chìa khóa mở ra tiềm năng cho các phương pháp điều chế vaccine, và cô đã có ý định cùng hợp tác nghiên cứu với anh. Chỉ tiếc rằng giữa cuộc chiến pháp lý lộn xộn và đấu đá chính trị trong ngành công nghiệp sinh học, tiếng nói của Katalin sau này quá lẻ loi, và MacLachlan chịu thiệt .

Cảm xúc của anh rất phức tạp. Tuy cảm thấy bị coi thường nhưng anh vẫn tự hào vì đã cống hiến cả trái tim và tâm hồn để cứu giúp thế giới. Mới đây MacLachlan đã bán hết cổ phiếu ở hai công ty sinh dược, mua một chiếc Winnebago Adventurer đã qua sử dụng với giá 60.000 USD, và bắt đầu cùng vợ, hai đứa trẻ cùng chú chó cưng làm chuyến ngao du dài 5.200 dặm.