Trách nhiệm sàng lọc thông tin “báo chí” chuyển từ tòa soạn sang người đọc

Theo báo cáo Digital News Report 2026 của Reuters Institute, lần đầu tiên mạng xã hội và nền tảng video đã vượt các nguồn tin truyền thống để trở thành kênh tiếp cận tin tức phổ biến nhất toàn cầu. Điều này phản ánh sự thay đổi đáng kể trong chuyển dịch thói quen tiếp nhận tin tức và đặt ra thách thức đối với các mô hình kinh doanh báo chí truyền thống.

Tương tự, tại Việt Nam, theo nhận định của nhiều chuyên gia truyền thông mới đây, mạng xã hội lần đầu tiên ghi nhận mức độ tiếp cận thông tin cho thấy đã vượt qua báo chí truyền thống. Điều này đưa ra một đòi hỏi công chúng phải trang bị bộ lọc thông tin vững vàng trước các luồng tin giả. Hay nói cách khác, trách nhiệm sàng lọc thông tin đang được chuyển dần từ tòa soạn sang người đọc.

Trước đây, công chúng tiếp cận thông tin chủ yếu qua báo chí. Trước khi đến tay người đọc, tờ báo đã đi qua một quy trình "gác cổng", thông tin được xử lý bởi nhiều tầng kiểm chứng: phóng viên, biên tập viên, thư ký tòa soạn, tổng biên tập… Ngày nay, khi mạng xã hội và nền tảng video trở thành nguồn tin chủ đạo, vai trò "người gác cổng" suy giảm đáng kể. Bất kỳ ai cũng có thể trở thành người phát tán thông tin. Vậy, là người đọc, chúng ta cần làm gì  trước dòng chảy thông tin khổng lồ và tốc độ lan truyền chóng mặt từ mạng xã hội?

Người đọc cần làm gì trước dòng chảy thông tin thời công nghệ số?

Câu trả lời là: Trong tình hình các kênh thông tin ngày càng thu hẹp, công dân thời đại số không chỉ biết "đọc" tin tức mà còn phải biết “thẩm định thông tin”, công việc mà trước đây có cả một ê kip tòa soạn đảm trách. Người đọc chỉ việc mua báo về vừa nhâm nhi ly cà phê, vừa hứng nắng bình minh… rồi thong thả cập nhật tin tức.   

Thật khó để ai cũng có khả năng thẩm định khi tiếp cận thông tin. Nhất là các thông tin đánh vào cảm xúc, mà “tin giả” lại vô cùng nguy hiểm. Bởi tin giả thường được thiết kế để gây tức giận, sợ hãi hoặc phấn khích.

Khi cảm xúc bị kích hoạt, con người có xu hướng chia sẻ trước, kiểm chứng sau. Đó là lý do nhiều thông tin sai sự thật có thể lan truyền hàng triệu lượt xem chỉ trong vài giờ, trong khi thông tin đính chính xuất hiện sau đó lại ít người quan tâm.

Trong bối cảnh thuật toán không cần độ chính xác, nó chỉ ưu tiên nội dung gây chú  ý thì điều mà bạn đọc ngày nay phải đối mặt chính là tin giả, tin giật gân. Khi gặp một thông tin giật gân hay một dramma kích động, trước tiên độc giả  không để thông tin dẫn dắt cảm xúc cá nhân. Hãy tự hỏi: Người đưa ra thông tin là ai? Nguồn gốc ở đâu? Báo chí chính thống xác nhận chưa? Có bằng chứng hay chỉ là suy đoán?

Có thể nói ngoài vốn tài chính, vốn tri thức, ngày nay sống trong thời đại chuyển đổi đủ thứ, chúng ta còn có một số loại "vốn xã hội". Trong phạm vi tiếp cận thông tin, mỗi người đọc rất cần có một “Bộ lọc thông tin”  làm vốn, để tránh được những quyết định đầu tư sai lầm, những cú lừa trên không gian mạng, những cuộc tranh cãi vô bổ, những tổn thương danh dự  trong cái rừng thông tin thật – giả. Đặc biệt là để không trở thành nạn nhân hoặc trở thành mắt xích phát tán tin giả một cách vô tình 

Mặc dù pháp luật ngày càng siết chặt xử lý tin giả, nhưng tốc độ lan truyền trên mạng luôn nhanh hơn tốc độ xử lý. Bởi vậy, tuyến phòng thủ đầu tiên chính là mỗi người dùng. Chỉ cần dừng lại vài phút để kiểm chứng trước khi bấm nút chia sẻ, rất nhiều tin giả sẽ tự mất đi sức lan tỏa.

Tóm lại, chưa bao giờ quyền tiếp cận thông tin dễ dàng nhanh chóng như hôm nay. Nhưng cũng chưa bao giờ người đọc phải đối mặt với những thách thức “khắc nghiệt” như hôm nay. Nếu như trước đây báo chí làm nhiệm vụ gác cổng cho bạn, thì giờ đây mỗi người chúng ta phải tự lực làm người gác cổng cho chính mình.

Từ sử dụng tiền mặt, ngày nay hầu như ai cũng sỡ hữu thẻ ATM; từ đi chợ truyền thống, các bà nội trợ nay dễ dàng ngồi nhà mua hàng qua các sàn thương mại điện tử… Hy vọng rằng, mọi người sẽ chuyển đổi một cách an toàn và hiệu quả nhất thói quen tiếp cận tin tức trong kỷ nguyên vươn mình của đất nước.