“Hằng năm, cứ vào độ cuối thu”, khi cánh cửa các trường đại học, đào tạo nghề mở rộng sẵn sàng chào đón một thế hệ nguồn nhân lực bổ sung cho thị trường lao động, các bạn trẻ lại trăn trở, phân vân, không loại trừ đôi chút hoang mang trước sự lựa chọn nghề nghiệp. 

Nếu như các thế hệ trước chọn nghề chủ yếu để có việc làm, có thu nhập ổn định, chăm lo cho gia đình, thậm chí báo hiếu cho cha mẹ… thì thế hệ trẻ hiện nay đã biết chọn nghề theo đam mê, theo bản sắc cá nhân, theo trải nghiệm và cả theo “ánh hào quang” mà nghề nghiệp đó mang lại.

Sinh viên mới ra  trường: Khi đam mê là ngọn lửa 

Đứng trước ngưỡng cửa chọn lựa nghề nghiệp, rất nhiều bạn trẻ thường tự vấn xem nghề nào có thể thỏa mãn đam mê chứ ít khi băn khoăn, liệu mình sẽ trở thành ai sau 10 - 20 năm nữa; trong khi thích là cảm xúc, nghề nghiệp là phương tiện, còn con người mà mình trở thành mới là đích đến của một đời người. Đích đến đó là nơi công hiến cho xã hội những con người biết chịu trách nhiệm, biết học suốt đời, biết phục vụ Tổ quốc.

Sống trong một xã hội đang "thần tượng hóa đam mê", hằng ngày tiếp xúc với mạng xã hội, giới trẻ thường nghe đại loại: Hãy sống với đam mê. Đừng làm điều mình không thích. Chỉ cần đam mê sẽ thành công… Nhưng các bạn quên rằng: Đam mê cũng cần trả hóa đơn. Đam mê cũng cần năng lực. Đam mê cũng cần thị trường. Đam mê cũng cần trách nhiệm. Nếu chỉ cổ vũ đam mê mà quên năng lực và nhu cầu xã hội thì trả giá trước tiên cho tương lại là nỗi thất vọng và sau đó là nhiều thứ khác nữa.

Bên cạnh sự “lừa phỉnh” của đam mê thì "ánh hào quang" cũng là thứ có sức mê hoặc rất lớn với giới trẻ khi chọn ngành nghề. Có rất nhiều "ánh hào quang" dễ làm người trẻ ngộ nhận mà không nhớ rằng đặc điểm của hào quang là nó luôn đi trước thực tế. Hào quang của một ngành có thể tắt theo chu kỳ của thị trường, nhưng hành trình của con người luôn đi rất lâu và rất xa.

Theo đó, đây là thời điểm đừng để “hào quang và đam mê nhất thời" dẫn dụ bạn khi chọn ngành, nghề.

Giáo dục cần thấu hiểu thị trường lao động và nhu cầu của doanh nghiệp

Hơn ai hết, hệ thống giáo dục cần điều chỉnh quy mô, chương trình và phương pháp đào tạo. Đây là câu chuyện lớn. Giáo dục cần một cuộc dịch chuyển mới: Từ đào tạo theo những gì mình có sang đào tạo theo những gì doanh nghiệp cần, như thế mới mong khoảng cách giữa "đào tạo" và "làm nghề" thu hẹp lại.

Nếu trường đại học đào tạo một kiểu, doanh nghiệp “đòi hỏi” một kiểu thì người chịu thiệt đầu tiên là sinh viên.

Doanh nghiệp - nơi kiểm chứng cuối cùng 

Bên cạnh niềm đam mê, các bạn trẻ cần ý thức rằng: Doanh nghiệp mới là nơi kiểm chứng cuối cùng của mọi lựa chọn nghề nghiệp.

Trong khi doanh nghiệp vẫn than thiếu nhân lực và ráo riết tìm người, thì đều đều mỗi năm có hàng trăm nghìn sinh viên ra trường. Đồng nghĩa với bằng ấy người lao động đi tìm việc và không ít người “không tìm thấy” việc.

Nhiều người đổ thừa do sự ra đời của AI. Thực tế, trong kỷ nguyên AI, không có ngành học nào miễn nhiễm với AI. Tuy nhiên, AI chỉ thay đổi cách mà nghề nghiệp thực hiện nó chứ AI không lấy mất nghề của bạn. Doanh nghiệp vẫn cần con người để ra quyết định, để lãnh đạo, để thấu hiểu khách hàng, phối hợp và chịu trách nhiệm.

Có chăng là AI và tự động hóa sẽ khiến thị trường lao động liên tục thay đổi. Nhiều nghề nghiệp quen thuộc đứng trước nguy cơ bị thay thế hoặc tái cấu trúc. Nhiều tư duy chọn ngành chọn nghề trước đây dần không còn phù hợp.

Điều này cho thấy khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu thực tế đang có một lổ hổng lớn. Dẫn đến vấn đề của doanh nghiệp không nằm ở chỗ thiếu số lượng người lao động mà thiếu người có năng lực phù hợp.

Điều này cũng quyết định nội dung đơn “đặt hàng” của doanh nghiệp đối với thị trường lao động. Theo đó, doanh nghiệp không còn thói quen tuyển dụng người dựa trên "bằng cấp" mà họ quan tâm nhiều hơn đến giá trị do người lao động tạo ra.

Nói một cách cụ thể, doanh nghiệp rất cần thị trường cung cấp cho họ một thế hệ người lao động ưu tiên có đạo đức nghề nghiệp. Tiếp theo là có tư duy số, thích ứng với AI, tạo ra giá trị và tối ưu hóa chi phí; có kỹ năng thực chiến, nghĩa là làm việc được ngay, ít mất thời gian đào tạo lại; có kỹ năng mềm như giao tiếp, làm việc nhóm, giải quyết vấn đề phát sinh; Khả năng tự học và thích ứng nhanh với thay đổi.  

Đặc biệt là kỹ năng chéo (cross-skilling) hoặc đa kỹ năng (multidisciplinary skills). Tức là quá trình chủ động mở rộng vùng hiểu biết sang lĩnh vực gần kề. Ví dụ, một kỹ sư có thể học thêm quản trị. Một kế toán có thể làm phân tích dữ liệu. Một nhà báo có thể trở thành chuyên gia truyền thông số…

Tóm lại, câu chuyện chọn nghề nên là cuộc đối thoại của ba bên: Người học cần biết mình học gì; nhà trường cần biết mình dạy gì; và doanh nghiệp biết xã hội cần gì. Thay vì chỉ xuất hiện ở cuối “chương trình” với vai trò “giám khảo”, doanh nghiệp cần tham gia từ đầu và đủ sâu vào quá trình xây dựng chương trình đào tạo, cùng nhà trường định hình năng lực người lao động mà xã hội sẽ cần ít nhất là vài thập niên tiếp theo.