Bất cập lớn về giá điện

Tại Tọa đàm "Đột phá nào để thu hút đầu tư vào ngành điện" hôm 20/8, chuyên gia về giá Nguyễn Tiến Thỏa, nguyên Cục trưởng Cục Quản lý giá (Bộ Tài chính), cho biết Nghị quyết số 55 của Bộ Chính trị đã đánh giá đang có những bất cập lớn về giá điện. 

Bất cập đầu tiên và bao trùm là giá điện chưa theo cơ chế thị trường. Cụ thể, toàn bộ chi phí đầu vào để sản xuất điện như than, khí, dầu, tỷ giá… đã theo thị trường thế giới. Nhưng giá đầu ra lại có lúc thì điều chỉnh quá lâu, có lúc không tính đúng, tính đủ, không bảo đảm bù đắp toàn bộ chi phí. Việc này gây lỗ cho ngành điện khoảng 47.500 tỷ đồng giai đoạn 2022 – 2023. Đây là khó khăn lớn cho việc cải thiện dòng tiền của ngành điện để đầu tư, phát triển nguồn và lưới.

Cơ chế bù chéo giá điện (bậc cao bù cho bậc thấp, bù chéo giữa giá điện sinh hoạt trong sản xuất, bù chéo giữa các vùng miền) kéo dài và lộ trình xử lý không rõ ràng. Ví dụ chi phí cung ứng điện ra đảo là 7.000-8.000 đồng, nhưng chúng ta vẫn đang bán giá đồng nhất trên toàn quốc là khoảng 2.200 đồng.

Trong khi đó giá điện hiện nay chưa tách bạch giữa giá với chính sách an sinh xã hội. Ví dụ đối với người thu nhập thấp, người nghèo thì có thể hỗ trợ trực tiếp bằng tiền điện. Nhưng trong biểu giá điện vẫn tính giá bán điện cho người thu nhập thấp bằng 92-95% so với giá bán lẻ bình quân.

Chia sẻ kinh nghiệm của các quốc gia khác, PGS.TS. Bùi Xuân Hồi, chuyên gia kinh tế năng lượng nhấn mạnh việc đầu tiên là phải tính đúng, tính đủ trong chi phí mà hộ tiêu thụ gây ra cho hệ thống điện. Việc cung cấp điện cho hộ sản xuất, cho hộ sinh hoạt có khác biệt gì và từ khác biệt đó dẫn tới cơ cấu giá khác biệt thế nào.

Mặc dù khẳng định giá điện ở nước nào cũng có sự điều tiết của Chính phủ, không thể 100% theo thị trường, nhưng ông Hồi cho biết, các nước trên thế giới thường xây dựng cơ cấu biểu giá điện đều mang 2 thành phần: một là chi phí công suất hay giá công suất (giá thuê bao); hai là chi phí điện năng, tức dùng bao nhiêu trả bấy nhiêu. 

Việt Nam hiện đang tính theo giá bán lẻ điện bình quân, ông Hồi cho rằng có hạn chế nhưng mấu chốt vẫn là vấn đề điều hành giá. Cơ cấu biểu giá điện từ năm 2014 với mong muốn phát triển sản xuất nên để giá điện sản xuất thấp, khi muốn cân bằng tài chính cho EVN thì buộc phải đẩy giá điện kinh doanh lên. Nhưng giá điện đã ổn định quá lâu nên nếu ngay lập tức xóa bù chéo thì chắc chắn sẽ gây sốc cho nền kinh tế. Tuy vậy, bắt buộc phải điều tiết dần, ưu tiên cho sản xuất dần giảm đi và trả đúng vai trò của hộ sản xuất.

“Nguồn năng lượng cơ sở gồm điện than, điện khí hiện vẫn rất quan trọng. Trong xu hướng giá nhiên liệu đầu vào tăng như hiện nay, tôi cho rằng giá thành cung cấp điện chắc chắn sẽ tăng. Vấn đề địa chính trị như thế này không thể kỳ vọng giá đầu vào ngay lập tức xuống được, thậm chí nó sẽ ở mức dao động mới cao hơn. Phải chấp nhận điều đó. 

Thứ hai, chúng ta kỳ vọng Net Zero vào năm 2050, những nước khác cũng mong muốn điện sạch và tôi khẳng định, không có điện sạch giá rẻ. Điện mặt trời phát được 4 tiếng một ngày là tối đa, điện gió thì phập phù nên không thể nào nói những nguồn điện ấy sẽ có giá rẻ”, ông Hồi nhấn mạnh. 

Có thể xem xét điều chỉnh giá điện 3 tháng một lần

Quốc hội hiện đang xem xét việc xây dựng Luật Điện lực (sửa đổi). Tờ trình dự thảo Luật Điện lực sửa đổi của Bộ Công thương bổ sung 59 điều gồm các nội dung về quy hoạch phát triển điện lực, chính sách đấu thầu chủ đầu tư các dự án nguồn điện, chính sách xử lý các nguồn điện khẩn cấp, các chính sách về năng lượng tái tạo, năng lượng mới, cơ chế mua bán điện trực tiếp, triển khai đầy đủ các cấp độ của thị trường điện cạnh tranh, các loại giá điện, giá mua bán điện theo thời gian trong ngày, giá điện nhiều thành phần…

Ông Nguyễn Tiến Thỏa nhấn mạnh việc sửa đổi Luật Điện lực là cần thiết và phải có cải cách căn bản về giá. Đặc biệt, rào cản hiện nay vẫn còn đang xuất hiện nhiều chính là các thủ tục hành chính.

“Người ta đếm ra ở Luật Điện lực cũ có 17 thủ tục hành chính đối với đầu tư điện. Tất cả những rào cản hành chính như Nghị quyết 55 đã đề cập, kể cả về đầu tư, về giá,... phải xóa bỏ để hướng đến tính thị trường nhiều hơn”, ông Thỏa đề xuất. 

Để giảm giá điện, ông Phan Đức Hiếu, Ủy viên Thường trực Ủy ban Kinh tế của Quốc hội cũng đồng tình việc phải nghĩ đến các thể chế, chính sách khác có giúp cho việc sản xuất điện tiết kiệm hơn, ví dụ, quy trình, thủ tục đầu tư. 

“Theo tôi, phải rà soát luôn, nếu cải cách được cả quy trình đầu tư để phát triển một dự án điện. Nếu quy trình, thủ tục về tham gia bán buôn, bán lẻ điện… giảm đi thì rõ ràng sẽ tạo cơ hội để giảm giá”, ông Hiếu nói. 

Chuyên gia năng lượng Bùi Xuân Hồi kiến nghị cần phải nghiên cứu đến hướng sớm sửa ngay Quyết định 28 song song với quá trình sửa đổi Luật Điện lực để có cơ cấu biểu giá phù hợp. Quan trọng nhất vẫn là cơ chế điều hành giá.

“Khi người ta đã cố gắng giảm giá thành rồi, đã tính đúng rồi thì phải thừa nhận và điều hành theo đúng giá thành. Số liệu EVN đã kiểm toán và công bố năm 2023, giá thành cung cấp điện là 2.032 đồng cho 1 kWh nhưng giá bán bình quân hiện nay là 2.006 đồng/1 kWh. Giá bán đấy đương nhiên là giá bán điều tiết”, ông Hồi nói.

Vị này cho rằng những vấn đề về cơ cấu biểu giá và cơ chế điều hành giá nên luật hóa ở mức độ cao hơn, ví dụ như Nghị định của Chính phủ. 

“Xăng dầu chúng ta thậm chí 1 tuần điều chỉnh 1 lần. Chúng ta không làm được như thế với điện, thì từ quyết định của Thủ tướng trở thành nghị định của Chính phủ để 3 tháng chúng ta điều chỉnh 1 lần, "đến hẹn lại lên" chúng ta điều chỉnh được không? Như thế, tôi cho rằng ngành sẽ dần dần ổn định và đảm bảo được các mục tiêu mà Chính phủ đề ra một cách hợp lý nhất”, ông Hồi đề xuất.