Nhìn tín hiệu thị trường để chỉnh giá điện

Tọa đàm “Cung ứng điện cho năm 2024 – Những vấn đề cấp bách đặt ra” chiều 7/11, các chuyên gia kinh tế, năng lượng bàn bạc về việc cung ứng điện trong thời gian tới.

PGS.TS. Ngô Trí Long, chuyên gia kinh tế cho biết, trong đầu tư một số nguồn điện, giá là một điểm nghẽn. Tại Việt Nam, điện là một lĩnh vực độc quyền, Nhà nước quy định giá giống như xăng dầu vì nó liên quan đến vấn đề an ninh năng lượng.

Điều hành giá điện ngoài theo cơ chế thị trường, cần phải có sự điều tiết của Nhà nước ở 2 góc độ là an sinh xã hội và phục vụ mục tiêu kinh tế vĩ mô.

Ông Long nêu quan điểm đối với một lĩnh vực độc quyền do Nhà nước quyết định, cần tính toán đầy đủ chi phí, tính đúng, tính đủ, tính hợp lý và kịp thời để đủ bù đắp chi phí, có mức lãi nhất định, như vậy mới có nguồn cung ứng đảm bảo.

“Khi quyết định giá, phải tính đúng, tính đủ, kịp thời. Đúng, đủ nhưng phải 3 năm sau mới ‘kịp thời’ thì không nên. Kinh nghiệm ngành điện của bang Carlifornia (Mỹ) thời kỳ giữ thế độc quyền, chính quyền quy định giá quá thấp so với giá thị trường, doanh nghiệp thua lỗ không thể tồn tại, không thể phát triển được, dẫn đến thiết hụt điện. Đây là một bài học cực kỳ quan trọng”, vị chuyên gia nói. 

Theo PGS.TS Bùi Xuân Hồi, Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Điện lực miền Bắc, về mặt cơ cấu, giá thành, cung ứng điện gồm 4 phần: sản xuất, truyền tải, phân phối và bán lẻ. Riêng phần sản xuất đang chiếm 70-80% cơ cấu giá thành. Phần nguồn điện, cơ bản hiện nay, các biến động của đầu vào sẽ dẫn đến biến động của nguồn điện. Các phần còn lại, từ truyền tải, phân phối, đến bán lẻ, giá điện do Chính phủ quy định.

Sau đại dịch, giá nguyên liệu đầu vào tăng nhưng thời lượng, chu kỳ điều chỉnh giá chưa thực sự đảm bảo theo tín hiệu của thị trường. Vì vậy, vì này cho rằng cần trả giá điện về đúng theo cơ chế thị trường, có sự điều tiết của Chính phủ, để đảm bảo ngành hàng và nền kinh tế hoạt động ổn định.

“Trong 4 năm qua, giá điện chỉ tăng giá 3%. Cái được là đảm bảo an sinh và các mục tiêu vĩ mô khác. Nhưng chỉ cần thiếu điện ở miền Bắc trong thời gian rất ngắn đã gây thiệt hại lên đến 1,4 tỷ USD (theo Ngân hàng Thế giới)”, ông Hồi nói.

TS. Nguyễn Đức Kiên, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế của Quốc hội cho biết, trong năm 2022, EVN hụt thu 23 nghìn tỷ đồng do giảm giá điện để hỗ trợ đại dịch. Vì vậy cũng cần tính đúng, tính đủ cho EVN.

“Trong hoạt động chỉ đạo của Chính phủ, chúng tôi cũng kiến nghị phải tính đúng, tính đủ cho EVN, trừ đi cho người dân nhưng vẫn phải cộng vào doanh số của EVN. Vấn đề hạch toán, Thủ tướng Chính phủ đang chỉ đạo các cơ quan làm cho tốt, hoàn thiện lại”, ông Kiên nói.

Điện tái tạo là giải pháp nhanh nhất

Theo PGS.TS Bùi Xuân Hồi, việc đầu tư trong ngành điện, ngoại trừ điện mặt trời thì những nguồn khác không thể đốt cháy giai đoạn để nhanh được. Ví dụ không thể nói hôm nay làm một nhà máy nhiệt điện khí Lô B – Ô Môn thì năm 2024 đã sẵn sàng đưa nguồn ấy vào được vì do đặc trưng kinh tế - kĩ thuật của ngành điện.

Hay dự án đường dây 500 kV mạch 3 từ Quảng Trạch tới Phố Nối cũng nằm trong lộ trình tương đối rõ ràng của ngành điện, nhưng để hoàn thành theo tiến độ thì cần có sự vào cuộc của nhiều bên.

Vì vậy, ông Hồi cho rằng chỉ đạo quyết liệt của Thủ tướng là cần thiết nhưng kỳ vọng rằng nguồn từ dự án đó ngay lập tức cho năm 2024 thì rất khó. Do vậy cần giải pháp khác mà nguồn nhanh nhất có thể đưa vào là điện tái tạo. Tuy vậy để huy động  nguồn điện tái tạo thì yếu tố quan trọng vẫn là thực thi.

“Liệu có thể quay lại cơ chế giá cố định (giá FiT) hay không? Giá FiT là bao nhiêu? Liệu sản lượng thừa có mua lại của những hộ dân đã làm công trình điện mặt trời áp mái hay không? Tất cả những cái đó có thể làm được và làm nhanh để giải quyết nhu cầu tức thời của năm 2024”, ông Hồi khuyến nghị.

Thời gian qua, Chính phủ đã chỉ đạo sát sao để tìm những nguyên nhân khắc phục các dự án chậm tiến độ, nhưng nguồn cung ứng điện vẫn thiếu cục bộ trong tháng 5 và tháng 6.

Theo PGS.TS Ngô Trí Long, có một bài học rất lớn là phải đẩy nhanh tiến độ, tránh tình trạng “trên nóng, dưới lạnh”. Khi có vướng mắc cần phải xem nguyên nhân từ đâu, kể cả nguyên nhân chủ quan và khách quan.

Vấn đề thứ hai là đảm bảo dự trữ nhiên liệu đầu vào. Nguồn nhiệt điện chiếm tỉ trọng tương đối lớn trong khi nguồn than trong nước hạn chế nên phải nhập khẩu. Vì vậy phải dự phòng, dự báo được để tránh hiện tượng gây sốc.

Đặc biệt, trong vấn đề điều độ vận hành hệ thống điện. Hệ thống A0 trước kia thuộc EVN, ông Long ví  như “trong một trận đá bóng mà trọng tài thuộc về đội đó”, nên việc Chính phủ chuyển A0 về Bộ Công Thương là quyết định sáng suốt.