Trao đổi về nguyên nhân ùn ứ nông sản tại cửa khẩu, ông Nguyễn Thanh Bình, cho rằng: "Dù có nhiều giải pháp nhưng kết quả cuối cùng không được như mong muốn. Vậy chúng ta đã nhìn thấy nguyên nhân gốc rễ chưa?".

Ông Bình chỉ ra nguyên nhân: Vẫn nhiều doanh nghiệp xuất khẩu nông sản hoạt động theo lối mòn, thích làm cái dễ, thích xuất khẩu tiểu ngạch.

"Với quan niệm Trung Quốc là thị trường dễ tính, khi thị trường này thay đổi là doanh nghiệp xuất khẩu nông sản trở tay không kịp. Doanh nghiệp chưa có tầm nhìn chiến lược. Bởi thị trường Trung Quốc không còn dễ tính nữa. Người ta thay đổi lâu rồi, các tiêu chuẩn chất lượng và vệ sinh an toàn thực phẩm cũng đã thay đổi nhiều", ông Bình nói.

Ông Bình chia sẻ thêm: "Trước đây, chúng tôi có công ty xuất khẩu tinh bột hoa sang Trung Quốc. Việc xuất khẩu này mười mấy năm vẫn diễn ra bình thường. Đến năm 2010-2012, Chính phủ Trung Quốc đưa ra tiêu chuẩn mới, bạn hàng cũng yêu cầu chúng tôi phải thay đổi công nghệ mới có thể đáp ứng xuất khẩu được".

Vào tháng 4/2021, Tổng cục Hải quan Trung Quốc ban hành Lệnh 248 về "Quy định Quản lý đăng ký doanh nghiệp sản xuất thực phẩm nước ngoài nhập khẩu" và Lệnh 249 về "Biện pháp quản lý an toàn thực phẩm xuất nhập khẩu". Hai lệnh này có hiệu lực từ ngày 1/1/2022.

"Tôi cũng không rõ đã có bao nhiêu doanh nghiệp đăng ký được theo hai lệnh này, nếu không kịp đăng ký thì sau này mất nhiều thời gian", ông Bình bày tỏ và cho biết thêm: Về việc giúp đỡ các doanh nghiệp, thì Hiệp hội có những biện pháp cung cấp thông tin cho doanh nghiệp nhận rõ vị trí hiện tại.

Theo đó, việc xuất khẩu trái cây tươi sang Trung Quốc phải cấp mã số vùng trồng, các cơ sở đóng gói cũng phải được cấp mã số… được thông tin rõ. Nếu doanh nghiệp không làm thì không đưa hàng sang thị trường Trung Quốc được.

"Cuối năm 2021, chúng tôi đã có sự nhất trí cao từ các doanh nghiệp hàng đầu của Hiệp hội để liên kết, hỗ trợ nhau để nhân lên sức mạnh. Cùng với đó, Hiệp hội Làm vườn và Hội nông sản sạch TP.HCM cũng tạo những liên kết từ sản xuất đến tiêu dùng", ông Bình nói.

Về vấn đề chuyển đổi sang phương thức chính ngạch, ông Nguyễn Thanh Bình, bày tỏ băn khoăn và cho rằng đây là vấn đề lớn và cần thời gian dài mới có thể làm được.

Theo ông, mỗi phương thức hoạt động, mỗi phương thức kinh doanh tiểu ngạch, chính ngạch có đối tượng riêng.

"Nếu chúng ta bỏ tiểu ngạch, chuyển hết tiểu ngạch sang chính ngạch sẽ là một vấn đề. Chính ngạch có khách hàng của chính ngạch, có vị trí, địa điểm nhận hàng, phương thức thanh toán rồi các doanh nghiệp tiếp cận với thị trường chính ngạch rất khó khăn", ông Bình nói.

Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam đề nghị Bộ trưởng Bộ NN&PTNT và Bộ Công thương hỗ trợ tích cực, tạo môi trường thuận lợi để doanh nghiệp tiếp cận được với thị trường, với khách hàng.

Về vấn đề này, Bộ trưởng Bộ NN&PTNT Lê Minh Hoan cho rằng, bản thân các doanh nghiệp xuất khẩu nông sản phải năng động, tìm kiếm những thông tin thị trường, trong đó có quy định cụ thể đối với từng loại thị trường để có giải pháp ứng phó kịp thời, hiệu quả.

Trung Quốc đã chuyển từ thị trường dễ tính sang khó tính từ lâu rồi. Họ đã thông báo cho mình, chứ không phải đột ngột. Doanh nghiệp là người dẫn dắt nông dân sản xuất, bởi doanh nghiệp mua như thế nào thì người dân sản xuất như thế đó.

Doanh nghiệp thấy thị trường Trung Quốc đã trở thành thị trường khó tính. Tầng lớp trung lưu nhiều, nhu cầu nông sản không như ngày xưa nữa thì chính doanh nghiệp sẽ dẫn dắt người nông dân sản xuất. Ở đây có câu chuyện doanh nghiệp xuất khẩu nông sản đang "dễ dãi với chính mình".

Đối với doanh nghiệp, có thể chấp nhận ùn ứ một chuyến hàng này ở cửa khẩu, nhưng đến chuyến sau lại có lãi và lấy lại được, dù điều này cũng khó khăn chứ không dễ dàng gì. Nhưng đối với bà con nông dân, không bán được hàng là gần như mất trắng. Bởi bà con chỉ có bấy nhiêu đó thôi.

Bộ trưởng Hoan cho rằng, chúng ta cần có giải pháp căn cơ, từ gốc, làm chủ được câu chuyện thị trường, hạn chế thấp nhất rủi ro… Và việc thực hiện các giải pháp này phải kiên trì.

Một số giải pháp cần thực hiện như phải tổ chức lại ngành hàng, tổ chức lại từ khâu sản xuất đến thị trường thông qua hệ thống hạ tầng logistics. Cùng với đó là việc tổ chức lại sản xuất, tổ chức lại hệ sinh ngành hàng, để đáp ứng nhu cầu chuẩn hóa từng loại thị trường như thị trường Trung Quốc, EU, Hàn Quốc, Nhật Bản…, thị trường trong nước.

Sắp tới Bộ NN&PTNT dự thảo đề án về xuất khẩu sang thị trường Trung Quốc sau khi tham khảo ý kiến của các cơ quan ngoại giao và thương vụ Việt Nam bên Trung Quốc.

Bộ NN&PTNT cũng xây dựng Đề án riêng cho thị trường EU. Đây là thị trường tiềm năng rất lớn với 27 quốc gia. Chúng ta phải đi riêng từng nhóm thị trường.