Tuyên bố gần đây về việc các đối tác nhỏ hơn sẽ phải chịu một mức thuế "cao hơn 10% một chút" không chỉ là một phát biểu đơn lẻ, mà là một mảnh ghép quan trọng trong bức tranh tổng thể về một trật tự thương mại toàn cầu đầy biến động mà ông Trump hướng tới, nơi luật chơi có thể được viết lại.

"Thuế quan cho tất cả" và logic "Tương hỗ"

Trọng tâm trong chính sách của ông Trump là đề xuất áp thuế cơ sở tối thiểu (universal baseline tariff) khoảng 10% lên tất cả hàng hóa nhập khẩu vào Mỹ. Tuy nhiên, đây mới chỉ là điểm khởi đầu.

"Linh hồn" của chính sách này nằm ở khái niệm "thuế tương hỗ" (reciprocal tax). Theo đó, những quốc gia có thặng dư thương mại lớn với Mỹ hoặc bị cho là áp đặt hàng rào thuế quan không công bằng với hàng hóa Mỹ sẽ phải đối mặt với các mức thuế cao hơn nhiều.

Đây không phải là một lời đe dọa suông. Các mức thuế trả đũa cụ thể đã được đưa ra: Liên minh châu Âu (EU) có thể đối mặt với mức thuế lên tới 30%, Brazil là 50%, và đặc biệt căng thẳng với Trung Quốc khi con số có thể lên đến 60%. Chiến lược này biến thuế quan từ một công cụ bảo hộ đơn thuần thành một "cây gậy" ngoại giao, buộc các đối tác phải ngồi vào bàn đàm phán song phương nếu không muốn bị trừng phạt.

Như một minh chứng cho chiến lược này, ông Trump đã tạm dừng việc áp đặt các mức thuế trả đũa cao nhất trong một thời gian ngắn để cho phép các cuộc đàm phán diễn ra. Một số quốc gia đã nhanh chóng đạt được thỏa thuận. Việt Nam, sau khi đối mặt với nguy cơ bị áp mức thuế lên tới 46%, đã đàm phán thành công để đưa ra một thỏa thuận với mức thuế chung 20%. Tương tự, Indonesia cũng đã đạt được thỏa thuận ở mức 19%, được xem là mức thấp nhất trong các nước châu Á.

Những động thái này cho thấy, dù cứng rắn, chính sách của ông Trump vẫn mở ra không gian cho đàm phán, tạo ra một sân chơi thương mại mà ở đó, vị thế và khả năng thương lượng của từng quốc gia trở nên quan trọng hơn bao giờ hết.

Cái giá của Chủ nghĩa Bảo hộ

Giới kinh tế học quốc tế phần lớn đều đưa ra những dự báo kém lạc quan về tác động của chính sách này.

Đối với kinh tế Mỹ, các nhà phân tích tại Viện Kinh tế Quốc tế Peterson (PIIE) và Tax Foundation chỉ ra rằng người tiêu dùng Mỹ sẽ là đối tượng chịu ảnh hưởng trực tiếp. Ước tính, một mức thuế phổ quát 10% có thể khiến mỗi hộ gia đình Mỹ tốn thêm trung bình từ 1.200 đến 2.000 USD mỗi năm do giá cả hàng hóa nhập khẩu tăng cao.

Về dài hạn, chính sách này có thể làm giảm tốc độ tăng trưởng GDP, gây sụt giảm sản lượng trong các ngành sản xuất công nghiệp và nông nghiệp do chi phí đầu vào tăng và các đòn trả đũa từ đối tác, đi ngược lại mục tiêu bảo hộ sản xuất trong nước.

Đối với kinh tế toàn cầu, sự bất ổn là rủi ro lớn nhất. Việc từ bỏ các quy tắc thương mại đa phương của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) để chuyển sang các thỏa thuận song phương dựa trên sức mạnh sẽ làm đình trệ các quyết định đầu tư lớn và phá vỡ chuỗi cung ứng toàn cầu vốn đã phức tạp. Phản ứng từ các đối tác thương mại lớn là không thể tránh khỏi. EU đã gọi đề xuất thuế quan 30% là "hoàn toàn không thể chấp nhận" và đang chuẩn bị các biện pháp đáp trả.

Nguy cơ về một cuộc chiến thương mại toàn diện, nơi các quốc gia liên tiếp trả đũa lẫn nhau, là một kịch bản có thể đẩy kinh tế thế giới vào suy thoái.

Châu Á trong ván cờ thương mại mới

Đối với châu Á, đặc biệt là các nền kinh tế định hướng xuất khẩu ở Đông Nam Á, tác động sẽ vô cùng sâu sắc. Một nghiên cứu mô hình của Cục Nghiên cứu Kinh tế Đông Á (EABER) và Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) tại Jakarta cảnh báo rằng các mức thuế quan mới có thể làm giảm GDP của khu vực Đông Nam Á tới 2,3% và việc làm giảm 5,9%. Nếu một cuộc chiến thương mại toàn cầu bùng nổ, con số này có thể tồi tệ hơn nhiều, với GDP giảm 11% và 25% lao động mất việc làm.

Tuy nhiên, trong thách thức lại mở ra cơ hội cho một số quốc gia. Cuộc chiến thương mại Mỹ - Trung có thể tạo ra sự chuyển dịch chuỗi cung ứng, và các quốc gia có vị thế tốt như Ấn Độ hay một số nước ASEAN có thể đón nhận dòng vốn đầu tư mới.

Khả năng đàm phán thành công một thỏa thuận thương mại song phương với Mỹ, như Việt Nam và Indonesia đã làm, sẽ là yếu tố quyết định để giảm thiểu thiệt hại và thậm chí tận dụng cơ hội từ sự tái cấu trúc thương mại toàn cầu.

Thế giới đang đứng trước ngưỡng cửa của một trật tự thương mại mới, ít dựa vào các quy tắc chung và mang tính đối đầu nhiều hơn. Học thuyết thuế quan của ông Trump không đơn thuần là chính sách kinh tế, mà là một công cụ địa chính trị được tính toán kỹ lưỡng.

Đối với các doanh nghiệp và các nhà hoạch định chính sách, bao gồm cả ở Việt Nam, việc hiểu rõ bản chất "cây gậy và củ cà rốt" trong chiến lược này, chủ động, linh hoạt trong đàm phán và đa dạng hóa thị trường sẽ là chìa khóa để tồn tại và phát triển trong một kỷ nguyên thương mại toàn cầu đầy bất định.