Bài 1: Các nước sản xuất cao su Đông Nam Á đau đầu

Tuy nhiên, cả hai quốc gia đều đang phải chịu áp lực tài chính do chi phí sản xuất tăng lên. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến các nhà sản xuất, mà còn đến khách hàng mua sản phẩm cao su. Dù vậy, cả hai quốc gia đều đang tìm cách thích ứng và phát triển để đáp ứng yêu cầu mới.

Trong công cuộc chuẩn bị cho EUDR của Đông Nam Á, có lẽ Campuchia là ví dụ điển hình nhất về tính chất phức tạp của việc thực thi các quy định thương mại như vậy, một điều trớ trêu khi quốc gia này xuất khẩu rất ít cao su sang Châu Âu.

Hầu hết cao su tự nhiên của Campuchia được đưa sang Việt Nam, phần lớn ở dạng thô, hay còn được biết đến với tên gọi “coagulum” (mủ cao su). Hoạt động thương mại không chính ngạch này phần lớn được thực hiện bởi các môi giới trung gian, thường trả tiền mặt ngay tại nơi khai thác với mức giá cao hơn so với các nhà máy chế biến địa phương ở Campuchia đưa ra.

Tầm cỡ của hoạt động giao thương này tạo ra một sự khác biệt đáng kể trong số liệu. Campuchia báo cáo đã xuất khẩu số cao su trị giá 289 triệu USD sang Việt Nam vào 2021, nhưng Việt Nam lại ghi nhận nhập khẩu cao su từ Campuchia với tổng trị giá 1,5 tỷ USD - theo dữ liệu của UN Comtrade.

Theo Diepart, tình trạng giao thương này khiến các nhà chế biến địa phương của Campuchia thiếu cao su thô tươi để chế biến thành các mặt hàng có giá trị cao hơn, gây thiệt hại kinh tế “đáng kể” về giá trị gia tăng và tạo việc làm.

Còn ở phía Việt Nam, một nước xuất khẩu cao su lớn đến EU, đó lại là một vấn đề hoàn toàn khác. Theo nghiên cứu của Forest Trends, khi đã đến Việt Nam, cao su từ Campuchia hay Lào sẽ được trộn lẫn với cao su trong nước, khiến việc truy nguồn gốc gần như không thể.

Vấn đề đau đầu nhất cho các nhà sản xuất cao su trong vùng Đông Nam Á, dù lớn dù nhỏ, là chi phí để theo đuổi điều luật EUDR.

Ông Tô Xuân Phúc, một chuyên gia phân tích chính sách của Forest Trends, Hoa Kỳ, cho biết các thương gia Việt Nam sẽ phải giảm thiểu nhập khẩu từ Campuchia.

Thẩm định theo yêu cầu của EUDR bao gồm đánh giá rủi ro với 14 tiêu chí, bao gồm mức độ tràn lan của nạn phá rừng trong nước, tác động đến cộng đồng bản địa, sự tồn tại của vấn đề tham nhũng và mức độ hành pháp.

Ông Phúc nói: “Theo lý thuyết thì chính phủ Campuchia có thể cung cấp thông tin cho các thương gia, nhưng thực tế thì họ sẽ chắc chắn sẽ không làm như thế”. Diepart đưa ra quan điểm tương tự, nói rằng bằng viễn thám, nhóm của ông đã xác định được 1,1 triệu ha cao su trong khu vực nghiên cứu rộng 5,5 triệu ha, trong đó chính phủ Campuchia ước tính tổng diện tích cao su là khoảng 445.000 ha.

Chuyên gia Tô Xuân Phúc cho rằng các nhà làm luật EU đã không tính đến các thương nhân mua bán xuyên biên giới bằng tiền mặt như ở Campuchia và Lào.

Một lời chỉ trích khác cho EUDR là đã quá muộn để khắc phục những thiệt hại về môi trường do khai thác cao su gây ra, vốn đã từng tạo ra sự sụt giảm giá một thập kỷ trước.

Tại Campuchia, Diepart cho biết, cao su là nguyên nhân chính gây ra nạn phá rừng cho đến khoảng giữa năm 2012-2013. Hiện nay, nguyên nhân chính lại là hạt điều. Các đồn điền cao su đã phá rừng trước tháng 12/2020 sẽ không bị cấm theo EUDR miễn là hoạt động kinh doanh của họ tuân thủ luật pháp địa phương.

Tuy nhiên, vấn đề đau đầu nhất cho các nhà sản xuất cao su trong vùng Đông Nam Á, dù lớn dù nhỏ, là chi phí để theo đuổi điều luật EUDR.

Men Sopheak, người đứng đầu hiệp hội phát triển cao su Campuchia, cho biết các nhà sản xuất đang phải chịu áp lực tài chính rất lớn do chi phí sản xuất tăng nhưng giá cao su lại trì trệ do tình trạng dư thừa hàng hóa. Nhưng ông cũng mong rằng các yêu cầu khắt khe sẽ dẫn đến tăng trưởng sản xuất tại địa phương. Campuchia có hai nhà máy sản xuất lốp ô tô và đang có kế hoạch xây dựng thêm ba nhà máy nữa.

Giá thành sản phẩm nối đuôi chi phí đi lên cũng là một vấn đề cho khách hàng mua sản phẩm cao su. Chủ tịch Tập đoàn Cao su Thái Lan Vorathep Wongsasuthikul cho biết việc xây dựng một hệ thống hỗ trợ khách hàng truy xuất nguồn gốc sản phẩm sẽ đẩy chi phí sản xuất lên 10%.

Veerasith Sinchareonkul, Giám đốc điều hành Sri Trang Agro-Industry, cho biết ngành cao su sẽ phải làm việc với chính quyền để thích ứng.

Veerasith cho biết: “Chúng tôi nghĩ rằng xu hướng này sẽ không chỉ xảy ra ở châu Âu, nhưng sẽ là một xu hướng bền vững mới được áp dụng trên toàn thế giới và đó là lý do tại sao chúng tôi cần tự phát triển để đáp ứng”.